Αρχαία Μαρτύρια και χριστιανικοί ναοί

Γεώργιος Αντουράκης
Αρχαία Μαρτύρια και χριστιανικοί ναοί
Η επίδραση της τιμής των Μαρτύρων στη λατρευτική ζωή της Εκκλησίας
Αθήνα 1994, ιδιωτική έκδοση.

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: ΟΙ ΠΕΡΙ ΜΑΡΤΥΡΙΟΥ ΘΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ
    Α'. Έννοια και Θεολογία του Μαρτυρίου.
    Β'. Η προς τους Μάρτυρες αγάπη και τιμή.

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ: ΤΑΦΟΙ ΜΑΡΤΥΡΩΝ - ΜΑΡΤΥΡΙΑ
    Α'. Γενικές παρατηρήσεις.
    Β'. Παραδείγματα αρχαίων Μαρτυρίων-Ναών.

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ: ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΩΝ ΚΑΙ ΝΑΩΝ
    Α'. Υπαίθρια Μαρτύρια και Ναοί των πόλεων.
    Β'. Το ιερό Βήμα των Ναών ως Μαρτύριο: Αλληλεπιδράσεις.
    Γ'. Μάρτυρες-Μαρτύρια στην Εικονογραφία και Υμνογραφία της Εκκλησίας.

ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ
ΕΠΙΛΕΓΟΜΕΝΑ – ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
ΕΠΙΛΟΓΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ΟΙ ΠΕΡΙ ΜΑΡΤΥΡΙΟΥ ΘΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ

Α'. 'Εννοια και Θεολογία του Μαρτυρίου.

α. Έννοια: Κατά τους τρεις πρώτους αιώνες oι Μάρτυρες αποτελούσαν τους "Χριστοφόρους" Ήρωες του πληρώματος της Εκκλησίας. Το βαθύτερο νόημα του μαρτυρίου τους ήταν για τους πρώτους Χριστιανούς η ύψιστη υπαρξιακή τεκμηρίωση της πίστεως και της ζωής τους. Το μαρτύριο δεν ήταν μόνο μια δημόσια ομολογία (μαρτυρία) της πίστεώς τους, αλλά και έμπρακτα -με το διωγμό και το μαρτυρικό τους θάνατο- αποδείκνυαν ότι αποτελούσαν τους πλέον αληθινούς μαθητές του Χριστού. Ακολουθούσαν πιστά το παράδειγμα του Κυρίου και θεωρούσαν ιδιαίτερη τιμή να μιμηθούν το Πάθος του Αρχηγού της Πίστεώς τους. Με το πάθος τους αναδεικνύονται άξιοι αθλητές των εντολών του Κυρίου, καλοί και αφοσιωμένοι στρατιώτες του Βασιλέα Χριστού, για τον Οποίο ευχαρίστως προσέφεραν ό,τι είχαν, τη ζωή τους! Ως συνέπεια του "καλού αγώνος" τους, της υπέρτατης θυσίας τους, πίστευαν ακράδαντα ότι θα συναντήσουν τον Κύριό τους, ο οποίος ως δίκαιος "αγωνοθέτης" θα τους στεφανώσει με "τον στέφανον της δικαιοσύνης". Αυτή ήταν η μέγιστη τιμή των Μαρτύρων της Χριστιανικής Πίστεως, oι οποίοι -ορμώμενοι από έμπρακτη αγάπη και μαρτυρικό ενθουσιασμό- θεωρούσαν ως μέγα "κέρδος... το αποθανείν υπέρ του Χριστού".

Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>

Οι περί μαρτυρίου θεολογικές προυποθέσεις

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ΟΙ ΠΕΡΙ ΜΑΡΤΥΡΙΟΥ ΘΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ

Β'. Η προς τους Μάρτυρες αγάπη και τιμή.

α. Γενικά: Η πίστη ότι ο μάρτυρας ήταν "χριστοφόρος" ή και "ναός του Αγίου Πνεύματος" οδήγησε από πολύ ενωρίς την Εκκλησία στην αντίληψη -ή πεποίθηση- ότι: τα σώματα των μαρτύρων είχαν υπερφυσικές ιδιότητες, ευωδίαζαν κ.λπ. Οι αντιλήψεις αυτές είναι διάχυτες στα "Μαρτυρολόγια", και μάλιστα στο παλαιότερο εκείνο κείμενο του μαρτυρίου του Αγίου Πολυκάρπου, σύμφωνα με το οποίο: α) οι χριστιανοί της Σμύρνης έσπευδαν να αγγίξουν το σώμα του Αγ. Πολυκάρπου, επειδή πίστευαν ότι ήταν "πνευματοφόρος". β) Oι φλόγες περικύκλωναν και δεν κατέκαιαν το σώμα του Αγ.Πολυκάρπου και της Αγ.Θέκλας. γ) Μετά το μαρτυρικό θάνατο του Αγ. Πολυκάρπου, οι χριστιανοί της Σμύρνης ήθελαν, πάση θυσία,, να πάρουν το πολύτιμο λείψανό του, "κοινωνήσαι τω αγίω αυτού σaρκίω", να αγγίξουν δηλαδή και να ασπασθούν το νεκρό σώμα του μάρτυρα. δ) Τα λείψανα του Επισκόπου Σμύρνης Πολυκάρπου οι πιστοί τα θεωρούσαν "ως τιμιώτερα λίθων πολυτελών και πολυτιμώτερα υπέρ χρυσίον". Κατά συνέπεια, ήδη από τον 2ο αιώνα, υπήρχε διάχυτη η πίστη του πληρώματος της Εκκλησίας ότι κοινωνούν του Αγίου Πνεύματος όχι μόνο τα ζώντα σώματα αλλά και τα τίμια λείψανα των μαρτύρων τους, τα οποία είχαν ιδιαίτερη αγιαστική και σωστική δύναμη για τους πιστούς. Έτσι ερμηνεύεται και το γεγονός, ότι τα μέλη της χριστιανικής κοινότητος προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να αποσπάσουν τα τίμια λείψανα των μαρτύρων ή ακόμη και τα προσωπικά τους αντικείμενα (ενδύματα κ.λπ.), επειδή και αυτά έχουν υπερφυσικές ιδιότητες, αφού ήλθαν σε άμεση επαφή με το αγιασμένο σώμα του μάρτυρα.

Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>

Τάφοι Μαρτύρων,μαρτυρία

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ
 
ΤΑΦΟΙ ΜΑΡΤΥΡΩΝ - ΜΑΡΤΥΡΙΑ

Β'. Παραδείγματα αρχαίων Μαρτυρίων-Ναών.

1. Στον Σάλωνα της Δαλματίας οι ανασκαφικές έρευνες έφεραν στο φως αξιόλογα Μαρτύρια του 3ου και 4ου αιώνα. Έτσι π.χ. στο κοιμητήριο Kapljuc ανευρέθηκε -μέσα σε ιδιαίτερο περίβολο, που περιείχε και άλλους μαρτυρικούς τάφους- το μαρτύριο (τάφος) του μάρτυρα Αστερίου. Βρισκόταν μέσα σε μικρή αψίδα, όπως και το μαρτύριο του Αποστ.Πέτρου στο Βατικανό. Αργότερα στα τέλη του 4ου αιώνα, κατασκευάστηκε προ της αψίδας μία βασιλική κυρίως προς τιμή του μάρτυρα Αστερίου (εικ. 3). Παρόμοια μορφή είχε και ένα άλλο μνημείο-Μαρτύριο στο λεγόμενο κοιμητήριο της Μοναστηρίνης.

2. Επίσης, στο κοιμητήριο του Μαρουσινάκ βρέθηκε το Μαρτύριο-ναΰδριο του Αγ. Αναστασίου. Ήταν μικρό, διώροφο και επίμηκες κτίσμα με καμάρα, είχε δε εσωτερική (έγγεγραμμένη) αψίδα στην ανατολική του πλευρά. Μπροστά στην αψίδα (στο υπόγειο) υπήρχε το λείψανο του μάρτυρα, ενώ από επάνω ακριβώς (στο δεύτερο όροφο) ετελείτο Θεία Ευχαριστία σε σταθερή Αγία Τράπεζα. Έχουμε δηλαδή εδώ κρύπτη με το άγιο λείψανο του μάρτυρα Αναστασίου και πάνω από τον μαρτυρικό τάφο Χριστιανικό Θυσιαστήριο-Αγ. Τράπεζα.

Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>

Σχέσεις μαρτυρίων και Ναών

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ

ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΩΝ ΚΑΙ ΝΑΩΝ

Α'. Υπαίθρια Μαρτύρια και Ναοί των πόλεων.

Σπουδαίες μαρτυρίες για ίδρυση Μαρτυρίων-Ναών της ΚΠόλεως παρέχουν π.χ. οι εκκλησιαστικοί ιστορικοί δύο μεγάλων Αυτοκρατόρων: Ο Ευσέβιος (για τα κτίσματα του Μ.Κων/νου) και ο Προκόπιος (για εκείνα του Ιουστινιανού). Ιδιαίτερα χαρακτηριστικά είναι όσα αναφέρει ο Ευσέβιος για τα ιερά καθιδρύματα της ΚΠόλεως επί της εποχής του Μ.Κων/νου, όπως: «...την δε γ' επώνυμον αυτού πόλιν εξόχω, τιμή γεραίρων ευκτηρίοις πλείοσιν εφαίδρυνε μαρτυρίοις τε μεγίστοις και περικαλλεστάτοις οίκοις, τοις μεν προ του άστεως, τοις δ' εν αυτώ τυγχάνουσι, δι'ων ομού και τας των μαρτύρων μνήμας ετίμα και την αυτού Πόλιν τω των μαρτύρων καθιέρου Θεώ» (πρβλ. Εις τον βίον Κωνσταντίνου ΙΙΙ, 48). Σε άλλη δε ευκαιρία ο ίδιος ιστορικός (κεφ. 11,28) υπογραμμίζει ότι: τα ιερά λείψανα των μαρτυρησάντων (το 310) «...ναών οίκοις περικαλλέσιν αποτεθέντα εν ιεροίς τε προσευκτηρίοις εις άληστον μνήμην τω του Θεού λαώ τιμάσθαι παραδεδομένα».

Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>

Το ιερό Βήμα των Ναών ως Μαρτύριο

Β'. Το ιερό Βήμα των Ναών ως Μαρτύριο: Αλληλεπιδράσεις.

Ειδικότερα, πολύ μεγάλη είναι η επίδραση και η σχέση των Μαρτυρίων με τα επιμέρους τμήματα του ι.Βήματος των Χριστ.Ναών: Αγία Τράπεζα, Κιβώριο, Σύνθρονο, Κόγχη, Φράγμα Πρεσβυτερίου (Εικονοστάσι-Τέμπλο) κ.λπ. Το θέμα αυτό είναι επίσης μεγάλο και θα έπρεπε κάποτε να αφιερωθεί ειδική μονογραφία. Στα περιορισμένα όμως πλαίσια της παρούσας μελέτης-εισήγησης υπογραμμίζομε -εντελώς συνοπτικά- μερικά μόνο κύρια σημεία.

α. Κόγχη, Αγία Τράπεζα καί Κιβώριο. Ως γνωστό, το ιερό Βήμα περιλαμβάνει ορισμένα στοιχεία, που σχετίζονται με τον περιβάλλοντα τον τάφο του Μάρτυρα χώρο, δηλαδή το Μαρτύριο. Ανατολικά καταλήγει σε κόγχη, όπως ακριβώς συμβαίνει και σε αρκετά αψιδωτά Μαρτύρια (κυκλικά, τρίκογχα, σταυρικά κ.α.). Εντός της κόγχης του ι.Βήματος τοποθετείται το θυσιαστήριο-Αγία Τράπεζα, που συμβολίζει τον Τάφο του "Αρχιμάρτυρα" Χριστού, κυρίως μετά τον επίσημο καθαγιασμό της με ιερά λείψανα (εγκαίνια). Την σταθερή πλέον Αγία Τράπεζα στεγάζει ή προστατεύει το Κιβώριο, το οποίο καθίσταται απαραίτητο από το τέλος του 4ου αιώνα κ.έ. Το Κιβώριο ή κουβούκλιο, στηριζόμενο σε τέσσερις κίονες, παρουσιάζει μεγάλη ομοιότητα με ανάλογης μορφής τάφους Μαρτύρων, τα λεγόμενα teguria (εικ. 3). Η συμβολική ταύτιση της Αγ. Τραπέζης με τον Τάφο του Χριστού συνετέλεσε αποφασιστικά στην υπερύψωση του Κιβωρίου (εν είδει Ουρανού) πάνω από τον Τάφο-Αγία Τράπεζα.

Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>

Μαρτύρια στην εικονογραφία και υμνογραφία της Εκκλησίας

ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΑΡΤΥΡΙΩΝ ΚΑΙ ΝΑΩΝ

Γ'. Μάρτυρες-Μαρτύρια στην Εικονογραφία και Υμνογραφία της Εκκλησίας.

α. Αγιογραφία: Ευνόητη είναι η μεγάλη επίδραση των Μαρτυρίων-Ναών σ' ολόκληρη τη Χριστιανική Τέχνη. Ειδικότερα, οι Εικονογραφικοί κύκλοι των Χριστιανικών Ναών άρχισαν σιγά-σιγά να σχετίζονται άμεσα με την εικονογράφηση των Μαρτυρίων και την εν γένει τιμή των μαρτύρων. Ως γνωστό, κατά τους τρεις πρώτους αιώνες, ο χαρακτήρας της εικονογραφήσεως των χριστιανικών τάφων ήταν καθαρά συμβολικός και μάλιστα θριαμβευτικός, εναρμονισμένος δηλαδή απόλυτα με το χαρμόσυνο και θριαμβευτικό χαρακτήρα της τιμής των Μαρτύρων. Δυστυχώς ελάχιστες προσωπογραφίες Μαρτύρων και Αγίων γνωρίζομε κατά τους τέσσερις πρώτους αιώνες (π.χ. κατακόμβη Αγ. Κομοδίλλης), ενώ απουσιάζουν παραστάσεις από τα πάθη των Μαρτύρων. Οι εικονογραφικές συνθέσεις της εν λόγω εποχής περιελάμβαναν συνήθως επιλογές θεμάτων από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, συμβολικές παραστάσεις από την ειδωλολατρία (Ιχθείς, Ορφέας, Φιλόσοφοι κ.λπ.), παραστάσεις πτηνών, ζώων και αντικειμένων, σκηνές από Συμπόσια-Συνάξεις-Δείπνα κ.α. Τα θέματα αυτά (ειδωλολατρικά και μη) είχαν έντονο συμβολικό περιεχόμενο, που δεν ήταν εύκολο να συμβιβαστούν με τον ιστορικό χαρακτήρα του πάθους και του μαρτυρίου των "μιμητών του Πάθους του Χριστού" Μαρτύρων (εικ. 29-35).

Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>

Συμπεράσματα

ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ

ΕΠΙΛΕΓΟΜΕΝΑ - ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Τελειώνοντας, συν Θεώ, την παρούσα μελέτη-εισήγηση, κρίνω σκόπιμο να διατυπώσω ακόμη κάποιες συνοπτικές σκέψεις-απόψεις, υπό μορφή επιλεγομένων ή και συμπερασμάτων, διευκολύνοντας έτσι τους αναγνώστες-μελετητές.

1. Η αρχιτεκτονική και η αισθητική μορφή του ι.Ναού-Μαρτυρίου εξυπηρετούσε καθαρά λειτουργικές και πρακτικές ανάγκες και σκοπούς. Ασφαλώς το ιδεολογικό και λειτουργικό επίκεντρο των Χριστιανικών Εκκλησιών, και μάλιστα ο χώρος του ιερού Βήματος, ήταν πάντοτε το ιερό Θυσιαστήριο-Αγία Τράπεζα, δηλαδή ο τάφος του "συμμάρτυρος" του Χριστού Αγίου, σύμφωνα μάλιστα και με τη ρητή διατύπωση του βιβλίου της Αποκαλύψεως (6,9), η οποία ασφαλώς και επηρέασε τα μέγιστα «...είδον υποκάτω του Θυσιαστηρίου τας Ψυχάς των εσφαγμένων διά τον λόγον του Θεού και διά την μαρτυρίαν του Αρνίου».

Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>