Διδαχὴ τῶν δώδεκα Ἀποστόλων ἐκ τοῦ ἱεροσολυμιτικοῦ χειρογράφου, νῦν πρῶτον ἐκδιδομένη μετὰ προλεγομένων καὶ σημειώσεων, ἐν οἷς καὶ τῆς Συνόψεως τῆς Π.Δ., τῆς ὑπὸ Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, σύγκρισις καὶ μέρος ἀνέκδοτον ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ χειρογράφου ἀπὸ ΦΙΛΟΘΕΟΥ ΒΡΥΕΝΝΙΟΥ, μητροπολίτου Νικομηδείας. Ἐν Κωνσταντινουπόλει, 1873.
Ὁ πανιερώτατος μητροπολίτης Νικομηδείας Βρυέννιος ηὐτύχησεν, ὡς γνωστόν, νὰ εὕρῃ ἐν τῇ βιβλιοθήκῃ τοῦ ἐν Κωνσταντινουπόλει ἱεροσολυμιτικοῦ μετοχίου πολύτιμον ἀρχαῖον χειρόγραφον ἐκ τοῦ ΙΑ΄ αἰῶνος, ἐξ οὗ κατὰ τὸ 1875 ἐξέδωκε πρῶτος πλήρεις τὰς δύο ἐπιστολὰς Κλήμεντος τῆς Ῥώμης πρὸς Κορινθίους μετὰ προλεγομένων καὶ κριτικῶν καὶ ἐξηγητικῶν σημειώσεων. Ἡ ἔκδοσις αὕτη, ἥτις ἔδωκεν ἡμῖν πλῆρες τὸ κείμενον τοῦ ἀποστολικοῦ ἐκείνου πατρός, ἐπεκροτήθη ὑπὸ τοῦ πεπαιδευμένου κόσμου τῆς Ἑσπερίας καὶ κατέστησεν εὐθὺς γνωστὸν τὸ ὄνομα τοῦ ἐκδότου. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ πολυτίμου χειρογράφου ἐξέδωκε πρό τινων μηνῶν καὶ τὴν παροῦσαν Διδαχὴν τῶν Δώδεκα Ἀποστόλων, ἀρχαιότατον ψευδεπίγραφον, εἰς τὴν ἐμφάνισιν τοῦ ὁποίου ἐδόθη δικαίως ὑπὸ τῶν θεολόγων πασῶν τῶν χωρῶν μεγάλη σημασία. Εἰς τοὺς περὶ τὴν θεολογίαν ἀσχολουμένους εἶναι γνωστόν, ὅτι κατὰ τοὺς πρώτους αἰῶνας τοῦ χριστιανισμοῦ κατὰ τὸ παράδειγμα ἐθνικῶν καὶ ἰουδαίων
ἐπλάσθησαν καὶ παρὰ χριστιανῶν, αἱρετικῶν καὶ μὴ, πολλὰ ψευδεπίγραφα, πλαστὰ εὐαγγέλια, πράξεις τῶν Ἀποστόλων, ἐπιστολαὶ καὶ ἀποκαλύψεις. Ἐξ ἁπλότητος ἐνομίζετο ἡ τοιαύτη ἀπάτη ἐπιτετραμμένη, ἐπειδὴ δῆθεν ἐσκοπεῖτο δι’ αὐτῆς ἡ ὑποστήριξις τῆς ἀληθείας. Τοιαῦτα ἀπόκρυφα εὐαγγέλια καὶ ἄλλα συγγράμματα σώζονται μέχρι τῆς σήμερον ἐκδεδομένα ὑπὸ Φαβρικίου, Θίλω, Τίσχενδορφ, Λύκε, Ἴλγελφελδ καὶ ἄλλων. Ἐκ τῆς ψευδεπιγράφου τοιαύτης φιλολογίας προῆλθον καὶ αἱ σωζόμεναι καὶ γνωσταὶ Διαταγαὶ τῶν Ἀποστόλων ἐν ὀκτὼ βιβλίοις (οἷς προσετέθησαν καὶ οἱ ἀποστολικοὶ κανόνες)καὶ αἱ Δύο ὁδοὶ, ἡ ἐπιτομὴ τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων, ἀμφότερα συγγενεστάτου περιεχομένου. Αἱ Διαταγαὶ ἀπεκηρύχθησαν, ὡς γνωστόν, ὡς νόθον ὑπὸ τῆς ἐν Τρούλλῳ Πενθέκτης Συνόδου, ἀνευρέθησαν δὲ καὶ ἐξεδόθησαν κατὰ τὸν ις΄ αἰῶνα. Τοιοῦτό τι πανάρχαιον ψευδεπίγραφον μεγάλην ἔχον σχέσιν πρὸς τάς Διαταγὰς καὶ τὴν Ἐπιτομήν καὶ τὸ αὐτῇ περιεχόμενον, εἶναι καὶ ἡ νῦν ὑπὸ τοῦ Βρυεννίου ἐκδοθεῖσα Διδαχὴ τῶν δώδεκα Ἀποστόλων.
Ἔχει δὲ μεγίστην ἀξίαν τὸ ἔργον. Διότι καίτοι εἶναι πλαστόν, ἐπειδὴ ὅμως ἀνάγεται εἰς τοὺς ἀρχαιοτάτους χρόνους μέχρι δηλαδὴ τοὐλάχιστον εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ β΄ αἰῶνος, εἶναι ὁπωσδήποτε μνημεῖον τῆς […], τῆς λατρείας, τοῦ πολιτεύματος καὶ τῆς εὐταξίας τῆς ἐκκλησίας κατ’ ἐκείνην τὴν παναρχαίαν ἐποχήν. Πολλὰ ζητήματα, ἀναφερόμενα εἰς τὰ βιβλία τῆς Ἁγίας Γραφῆς, ὧν ποιεῖται χρῆσιν ἡ Διδαχή, εἰς τὴν διδασκαλίαν τῆς ἐκκλησίας, εἰς τὰς ἀρχαιοτάτας αἱρέσεις, εἰς τὰς τελετὰς τῶν χριστιανῶν, εἰς τὴν παραδοχὴν τῶν ἐθνικῶν εἰς τὴν ἐκκλησίαν καὶ ἐν γένει εἰς τὸν βίον τῶν ἀρχαίων χριστιανῶν, διαφωτίζονται διὰ τοῦ νέου συγγράμματος. Διὰ τοῦτο εὐγνωμόνως ἀπεδέξατο ὁ ἐπιστημονικὸς κόσμος τὴν παροῦσαν δημοσίευσιν τοῦ ἡμετέρου ἱεράρχου. Δὲν ἠρκέσθη δὲ ὁ Βρυέννιος εἰς τὴν ἁπλῆν ἔκδοσιν τοῦ εὑρεθέντος πολυτίμου κειμένου, ἀλλὰ προέταξε καὶ μακρὰ προλεγόμενα, ἐν οἷς ἐξήτασε τὰ ζητήματα περὶ τοῦ συγγραφέως τῆς Διδαχῆς, περὶ τῶν πρὸς οὓς ἐγράφη, περὶ τῶν κακοδόξων διδασκάλων, οὓς καταπολεμεῖ, περὶ τῆς σχέσεως αὐτῆς πρὸς τὰς γνωστὰς Ἀποστολικὰς Διαταγὰς καὶ τὴν Ἐπιτομὴν τῶν ὅρων τῶν Ἀποστόλων, περὶ τῆς γνησιότητος αὐτῆς, περὶ τῶν γνωμῶν τῶν ἀρχαίων καὶ νεωτέρων περὶ αὐτῆς καὶ περὶ τῶν πηγῶν αὐτῆς. Πάντα ταῦτα τὰ ζητήματα ἐξετάζει μετὰ βαθείας κρίσεως, ἐλέγχων πολυμάθειαν θεολογικὴν καὶ ἱστορικὴν οὐ τὴν τυγχοῦσαν. Αἱ Γραφαί, τὰ συγγράμματα τῶν ἀποστολικῶν καὶ τῶν ἄλλων ἀρχαίων ἐκκλησιαστικῶν πατέρων καὶ συγγραφέων, ἡ ἀπόκρυφος φιλολογία τῶν πρώτων αἰώνων, ἡ χριστιανικὴ ἐν γένει ἀρχαιολογία καὶ ἱστορία εἶναι γνωστότατα τῶν ἐκδότῃ καὶ δίδουσι αὐτῷ ἀφθονώτατα τὰ μέσα, ὅπως ἐπιλύσῃ ὀρθῶς τὰ ζητήματα ταῦτα τῆς ὑψηλοτέρας καλουμένης κριτικῆς.
Περὶ τοῦ συγγραφέως τῆς διδαχῆς παρατηρεῖ ὁ Βρυέννιος, ὅτι εἶναι ἄγνωστός τις, ὅστις συντάσσων τὸ ἔργον αὑτοῦ ἠθέλησεν νὰ θεωρηθῇ τοῦτο ὡς διδασκαλία τῶν δώδεκα ἀποστόλων. Δὲν παρεισάγει ὅμως, ὅπως τὰ ἄλλα ψευδεπίγραφα (τὰ Κλημέντεια, αἱ Διαταγαὶ κ.τ.λ.) λαλοῦντας οὔτε τὸν Κύριον, οὔτε τοὺς ἀποστόλους. Γράφεται δὲ ἡ Διδαχὴ κατὰ τὸν ἐκδότην χάριν τῶν πιστῶν, ἰδίως τῶν ἐξ Ἰουδαίων, ὅπως διδάξῃ αὐτούς, τίς ἡ ἀληθὴς διδαχὴ τῶν ἀποστόλων καὶ τίς ὁ ἀληθὴς βίος τῶν χριστιανῶν, καὶ προφυλάξῃ ἀπὸ τῶν κακοδοξιῶν τῶν διαφόρων αἱρετικῶν, οἵτινες εἶχον ἀναφανῆ ἤδη ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τῶν ἀποστόλων, εἶχον δὲ κατακλύσει τὴν ἐκκλησίαν ἤδη κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ Β΄ αἰῶνος. Τοιούτους ἀριθμεῖ ὁ Βρυέννιος τοὺς Νικολαΐτας, τοὺς Βαλααμίτας, τοὺς γνωστικοὺς Καρποκράτην, Πρόδικον καὶ ἄλλους ἀντιτάκτας καὶ ἀντινομιστάς, πολεμεῖ δὲ τὸ σύγγραμμα καὶ τοὺς Μοντανιστάς, εἰ καὶ οὐχὶ ὀνομαστί. Ἄρα κατὰ τὸν Βρυέννιον πρέπει ὁ ἄγνωστος συγγραφεὺς νὰ ἔζησε περὶ τὸ 120-160 μ. Χ. Ἔπειτα δεικνύει ὁ ἐκδότης, ὅτι ἡ εὑρεθεῖσα Διδαχὴ εἶναι ἡ ἀπόκρυφος ἐκείνη Διδαχή, ἧς μέμνηνται οἱ ἀρχαῖοι, ὁ Εὐσέβιος (αἱ λεγόμεναι διδαχαὶ τῶν ἀποστό λων ), ὁ Ἀθανάσιος (διδ α χὴ καλουμένη τῶν ἀπο στόλων ) καὶ ὁ Κωνσταντινουπόλεως Νικηφόρος (δι δαχ ὴ ἀποστό λων ). Ὅτι ἡ εὑρεθεῖσα Διδαχὴ ἐν χειρογράφῳ περιέχοντι καὶ ἄλλα μνημεῖα τῆς ἀρχαιοτάτης ἐκείνης χριστιανικῆς ἐποχῆς δηλ. τὰς ἐπιστολὰς τοῦ Κλήμεντος, τὴν τοῦ Βαρνάβα ἐπιστολὴν καὶ τὰς τοῦ Ἰγνατίου, εἶναι ἡ ἀρχαία ἐκείνη Διδαχή, ἀποδεικνύουσι πρῶτον ἡ ὁμοιότητα τῆς ἐπιγραφῆς, δεύτερον τὸ ὕφος, ὅπερ εἶναι τὸ τῶν ἀποστολικῶν πατέρων, τρίτον τὸ ὅτι σύγκειται ἐκ 203 στίχων, ἐξ ὅσων περίπου λέγει ὁ Νικηφόρος ὅτι συνέκειτο ἡ Διδαχή, τέταρτον τὸ περιεχόμενον αὐτῆς, διότι ὁ Ἀθανάσιος λέγει, ὅτι ἡ Διδαχὴ ἀνεγινώσκετο τοῖς προσερχομένοις εἰς τὸ βάπτισμα ἐθνικοῖς, πράγματι δὲ ὁμιλεῖ ἡ ἡμετέρα Διδαχὴ περὶ βαπτιζομένων καὶ τὸ ὅλον αὐτῆς εἶναι οἱονεὶ κατήχησίς τις χάριν τῶν προσερχομένων εἰς τὸν χριστιανισμὸν. Τέλος ἡ ἀρχαία Διδαχὴ μνημονεύεται ὑπὸ τοῦ Εὐσεβίου ὡς νόθος καὶ ὡς βιβλίον ἀντιλεγόμενον. Τοιοῦτον τύπον ψευδεπιγράφου φέρει καὶ ἡ ἡμετέρα Διδαχή. Ὁ Βρυέννιος νομίζει, ὅτι ἡ διδαχὴ αὕτη καὶ τὸ ὑπὸ τοῦ Λατίνου ἐκκλησιαστικοῦ συγγραφέως Ῥουφίνου μνημονευόμενον ψευδεπίγραφον «Δύο ὁδοὶ ἡ κρίσις τοῦ Πέτρου» εἶναι ἓν καὶ τὸ αὐτὸ βιβλίον, διότι καὶ ἡ ἡμετέρα Διδαχὴ ἄρχεται ἀπὸ τῶν λέξεων «Δύο ὁδοὶ» καὶ τὸ ὅλον σύγγραμμα ὡς περιέχον τὴν διδασκαλίαν τῶν ἀποστόλων ἠδύνατο νὰ κληθῇ κρίσις τοῦ Πέτρου τοῦ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων. Ἔπειτα ἐκθέτει ὁ Βρυέννιος καὶ ἐξετάζει τὰς γνώμας ἀρχαίων καὶ νεωτέρων περὶ τῆς σχέσεως τῆς διδαχῆς πρὸς τὰς διαταγάς. Ὁ Ἐπιφάνιος καὶ ἄλλοι μετ’ αὐτὸν δὲν ἀναφέρουσι διδαχὰς ἢ διδαχὴν τῶν ἀποστόλων, ἀλλὰ διάταξιν, διατάξεις, διαταγάς, διδασκαλίαν τῶν ἀποστόλων, βιβλία ἀποστολικῶν κανόνων, διαταγὰς Κλήμεντος. Φαίνεται δὲ ὅτι οὗτοι πάντας εἶχον ὑπ’ ὄψιν οὐχὶ τὴν ἡμετέραν διδαχήν, ἀλλὰ τὰς σωζομένας ἀποστολικὰς διαταγάς, αἵτινες ἐφέροντο ἐν διαφόραις ἐκδόσεις ἡ ἐν τοῖς ἒξ πρώτοις βιβλίοις ἤ ἐν ὀκτώ. Τινὲς ἐκ τῶν μετὰ ταῦτα ἐνόμισαν, ὅτι ἡ διδαχὴ τῶν ἀποστόλων καὶ αἱ γνωσταὶ διαταγαὶ εἶναι ἓν καὶ τὸ αὐτὸ σύγγραμμα ( Ζωναρᾶς, Βλαστάρης, Νικόδημος Ἁγιορείτης, Οἰκονόμου καὶ ξένοι [……]. Ἄλλοι δὲ οἱ περὶ τὸν Λαγάρδιον ἐφρόνουν ὅτι ἡ διδαχὴ τοῦ Εὐσεβίου, τοῦ Ἀθανασίου καὶ τοῦ Νικηφόρου καὶ αἱ διατάξεις τοῦ Ἐπιφανίου εἶναι ἓν ἔργον, προελθὸν ἐξ ἀρχαιοτέρας τινὸς διαδασκαλίας τῶν ἀποστόλων σωθείσης ἐν τοῖς ἓξ πρώτοις βιβλίοις τῶν γνωστῶν ἀποστολικῶν διαταγῶν ὅπως αὗται μάλιστα εὕρηνται ἐν τῇ συριακῇ μεταφράσει. Ἄλλοι τέλος ἐνόμισαν ἄλλην τὴν Διδαχὴν τοῦ Ἀθανασίου, Εὐσεβίου καὶ Νικηφόρου καὶ ἄλλας τὰς διατάξεις τοῦ Ἐπιφανίου αἵτινες εἶναι αἱ σωζόμεναι Ἀποστολικαὶ διαταγαί. Ἡ γνώμη αὕτη, ἣν ἀσπάζεται καὶ ὁ Βρυέννιος, […] ὡς ἡ μόνη ὀρθὴ μετὰ τὴν ἀνακάλυψιν [……]. Καὶ περὶ μὲν τῆς [……] δὲ καὶ συστάσεως τῶν σωζομένων διαταγῶν γνῶμαι τῶν ἀρχαιοτέρων ἀνετράπησαν ἢ συνεπληρώθησαν διὰ τῆς εὑρεθείσης Διδαχῆς. Ἄλλοτε ἐφρόνουν ὅτι αἱ Διαταγαὶ σύγκεινται ἐκ τεσσάρων τινῶν, ὅτι δῆθεν τὰ ἓξ πρῶτα βιβλία εἶναι ἐκ τοῦ Γ΄ αἰῶνος, τὸ ἕβδομον ἐκ τοῦ Δ΄, οἱ δὲ εἰς τοῦτο προσαρτώμενοι ἀποστολικοὶ κανόνες εἶναι οἱ πλεῖστοι μὲν ἐκ τοῦ Δ΄ αἰῶνος, τινὲς δὲ καὶ ἐκ τοῦ Ε΄ καὶ ΣΤ΄. Νῦν ὅμως ἐκδοθείσης τῆς Διδαχῆς ἀποδεικνύουσι ὅτι τὸ ὅλον τῶν Διαταγῶν ἐμορφώθη ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῆς. Αἱ Διαταγαὶ, μάλιστα τὸ ἕβδομον βιβλίον αὐτῶν, δὲν εἶναι ἄλλο, εἰμὴ διασκευὴ καὶ ἐπαύξησις τῆς Διδαχῆς δι’ ἀναπτύξεων καὶ προσθηκῶν συμφώνως πρὸς τὰς μετὰ ταῦτα περιστάσεις τῆς Ἐκκλησίας. Αἱ προσθῆκαι αὗται καὶ ἀναπτύξεις ἐγένοντο ἐκ τῶν Ἁγίων Γραφῶν, ἐκ τῶν συγγραμμάτων τῶν ἀποστολικῶν πατέρων Κλήμεντος, Βαρνάβα, Ἰγνατίου, Πολυκάρπου καὶ ἐξ ἀρχαίου τινὸς λειτουργικοῦ βιβλίου. Εἶναι δὲ εἷς καὶ ὁ αὐτὸς ὁ συγγραφεὺς καὶ συμπιλητὴς τοῦ ὅλου τῶν Διαταγῶν, ἴσως ἀρειανός τις ἀκμάζων κατὰ τοὺς χρόνους 326-340, διότι ἀποφεύγει νὰ μεταχειρισθῇ τὰς ὑπὸ τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου θεσπισθείσας ἐκφράσεις περὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ χρῆται ταῖς προτέραις ἀορίσταις ἐκφράσεσιν, αἷς ἐνέμενον οἱ ἀρειανοί. Τὰ αὐτὰ ἰσχύουσι νῦν κατὰ τὸν Βρυέννιον καὶ περὶ τοῦ ἄλλου συγγενοῦς ψευδεπιγράφου τῆς Ἐπιτομῆς τῶν ὅρων τῶν ἁγίων Ἀποστόλων. Καὶ τοῦτο προῆλθεν ἐκ τῆς νῦν δημοσιευομένης Διδαχῆς, ὡς ἀποδεικνύει σύγκρισις τῶν δύο κειμένων. Ἡ ἐπιτομὴ φαίνεται, ὅτι συνετάχθη μετὰ τὰς Διαταγὰς ἐπὶ τῆς βάσει τῆς Διδαχῆς, περιεῖχεν ὅμως καὶ αὕτη πολλὰς προσθήκας ἀπὸ τῶν Διαταγῶν, τῆς ἐπιστολῆς τοῦ Βαρνάβα, καὶ ἄλλων ἀρχαίων συγγραμμάτων ἀποκρύφων καὶ γνησίων. Καὶ ἡ ἐπιτομὴ αὕτη εὑρέθη κατὰ τοὺς νεωτέρους χρόνους καὶ ἐξεδόθη ὑπὸ Βικελλίου. Αἱ περὶ διαταγῶν καὶ ἐπιτομῆς αὗται γνῶμαι τοῦ Βρυεννίου, ἃς προὐκάλεσεν ἡ εὕρεσις τῆς Διδαχῆς, δύνανται τοῦ λοιποῦ νὰ θεωρῶνται ἀναντίρρητοι ἐπιστημονικαὶ ἀλήθειαι. Ὅτι τὰ ἓξ πρῶτα βιβλία τῶν διαταγῶν θὰ προῆλθον ἐκ τῆς παρ’ Εὐσέβιῳ πρῶτον μνημονευομένης Διδαχῆς εἶχον οἱονεὶ προμαντεύσει οἱ γερμανοὶ θεολόγοι Krabble καὶ Krawutzky. Ἡ ὑπόνοια αὕτη τῶν εὐφυῶν Γερμανῶν κριτικῶν ἐπηλήθευσε διὰ τῆς παρὰ τοῦ Βρυεννίου ἀνακαλύψεως τῆς Διδαχῆς. Ὁ τελευταῖος μάλιστα εἶχεν ἐπιχειρήσει διὰ κριτικῶν ὑποθέσεων νἀναπλάσῃ τὸ κείμενον τῆς ἀπολεσθείσης διδαχῆς, ἣν ὑπέθεσε ὡς βάσιν τῶν διαταγῶν ἐν τῇ Theolog. Quartelschrift (1882 339-445). Τὸ κείμενον τοῦτο ἔχει πολλὴν ὁμοιότητα πρὸς τὴν ἀνακαλυφθεῖσαν διδαχήν. Τόσον ἐπιτυχῶς ἐργάζεται ἐνίοτε ἡ κριτική. Ὡς πρὸς τὰς πηγὰς τῆς Διδαχῆς, ἀποδεικνύει ὁ Βρυέννιος διὰ παραβολῆς τῶν παραλλήλων χωρίων, ὅτι ὡς τοιαῦται ἐχρησίμευσαν τῷ συγγραφεῖ τῆς διδαχῆς αἱ Γραφαί, ἡ ἐπιστολὴ τοῦ Βαρνάβα καὶ ὁ ποιμὴν τοῦ Ἑρμᾶ. Ἐν τέλει ὁ ἐκδότης δίδωσιν ἐν τοῖς προλεγομένοις περίληψην τῶν περιεχομένων τῆς Διδαχῆς. Αὕτη πραγματεύεται πρῶτον περὶ τῶν δύο ὁδῶν (α΄-γ΄), τῆς ὁδοῦ τῆς ζωῆς καὶ τῆς ὁδοῦ τοῦ θανάτου, δίδουσα τοῖς ἀναγνώσταις τὰ ἀναγκαῖα ἠθικὰ παραγγέλματα, ὅπως ἀκολουθήσωσι μὲν τὴν ἀρετήν, φύγωσι δὲ τὴν κακίαν. Τὸ μέρος τοῦτο εἶναι ἁπλῆ πρακτικὴ περίληψις τῆς χριστιανικῆς ἠθικῆς ἐπὶ τῇ βάσει πρὸ πάντων τῆς ἐπὶ
τοῦ ὄρους ὁμιλίας τοῦ Κυρίου. Δεύτερον πραγματεύεται περὶ λατρείας (ζ΄ καὶ ιδ΄) τουτέστι περὶ τοῦ βαπτίσματος, περὶ προσευχῆς, περὶ εὐχαριστίας καὶ περὶ τοῦ πῶς δέον ἄγειν τὴν ἡμέραν τοῦ Κυρίου. Τρίτον ποιεῖται λόγον περὶ διοικήσεων τῆς ἐκκλησίας (ια΄- ιγ΄ καὶ ιε΄), δηλαδὴ περὶ ἀποστόλων καὶ ἐννοεῖ τοὺς κηρύσσοντας τὸν λόγον ἢ εὐαγγελιστὰς ἄλλως καλουμένους, περὶ προφητῶν καὶ διδασκάλων, τῶν μετὰ προφητικοῦ δηλαδὴ ἐνθουσιασμοῦ λαλούντων ἐν ταῖς συνάξεσι τῶν χριστιανῶν τῶν χρόνων ἐκείνων καὶ διδασκόντων τὸν λαόν, οἵτινες κατεῖχον τότε ἐν τοῖς
ἐκκλησιαστικοῖς λειτουργοῖς τὴν πρώτην θέσιν καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἐκκλησιαστικῶν λειτουργῶν, τῶν ἐπισκόπων καὶ διακόνων. Ἐν τῇ ἀρχαιοτάτῃ ἐκείνῃ ἐποχῇ, ὡς γνωστόν, οἱ πρεσβύτεροι ἐκαλοῦντο καὶ ἐπίσκοποι καὶ τἀνάπαλιν. Τὸ τέταρτον μέρος (κεφ. ις΄) πραγματεύεται περὶ τοῦ μέλλοντος τῆς Ἐκκλησίας ἢ τῆς προσδοκωμένης παρουσίας τοῦ Κυρίου.
Αιών, αρ. φύλ. 4523, 11.07.1884: 2
ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ.
Α. ΔΙΟΜΗΔΗΣ ΚΥΡΙΑΚΟΣ.
Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>
.jpg)
Αναρτήσεις
