Ρωμηοσύνη η Βαρβαρότητα;

ΕΙΣΑΓΩΓΗ   

ΜΕΡΟΣ Α’ ΟΙ ΕΘΝΙΚΕΣ ΜΑΣ ΟΝΟΜΑΣΙΕΣ   

Τα δύο ρεύματα του 19ου αιώνα   
Έλληνες λοιπόν ή Ρωμηοί;   
Και οι Βυζαντινοί;   

ΜΕΡΟΣ Β’ Ο ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΡΩΜΑΙΙΚΗΣ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗΣ   

Το υπερεθνικό κράτος   
Η Χριστιανική Οικουμένη   
α) Πολιτική ιδεολογία   
β) Καισαροπαπισμός   
γ) Θεοκρατία   

ΜΕΡΟΣ Γ’ Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΜΕ ΤΗ ΔΥΣΗ   

Οι σκοτεινοί χρόνοι   
Η πρώτη εμφάνιση των «Γραικών»   
Ο Καρλομάγνος και η αυτονόμηση της Δύσης από τη Ρωμιοσύνη   

ΕΠΙΛΟΓΟΣ   
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ   

α) Ελληνόγλωσση   
β) Ξενόγλωσση   

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ   


ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Μου έτυχε πολλές φορές να παρατηρήσω ότι σε διάφορες συζητήσεις χρησιμοποιείται ο όρος "βυζαντινισμός" με αρνητική έννοια. Όταν, δηλαδή, η συζήτηση πλατειάζει τότε γίνεται λόγος για βυζαντινολογία. Χρησιμοποιείται τέτοια ορολογία αβασάνιστα, αγνοώντας τον σκοπό της καθιερώσεώς της, αλλά και την αιτία επικρατήσεώς της. Αυτό φαίνεται και από το ότι παλαιότερα ό,τι είχε σχέση με τις βυζαντινές τέχνες και τον λεγόμενο βυζαντινό πολιτισμό ήταν περιφρονητέο. 

Βέβαια αυτό σήμερα έχει αναθεωρηθή σε αρκετά σημεία. Η περιφρόνηση, παραθεώρηση και ειρωνεία κάθε πράγματος που έχει σχέση με το λεγόμενο Βυζάντιο ή η χρησιμοποίηση διαφόρων όρων με αρνητική έννοια δεν είναι ανεξάρτητο από την προσπάθεια των Φράγκων να θέσουν στο περιθώριο της ιστορίας την Ρωμαίικη αυτοκρατορία, αυτή που σήμερα έχουμε μάθει να ονομάζουμε Βυζάντιο, καθώς επίσης να εξυψώνουν τον εαυτό τους, θεωρώντας ότι αυτοί αποτελούν την διάδοχη κατάσταση της παλαιάς μεγάλης και λαμπρής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Πραγματικά, ο όρος Βυζάντιο πλάστηκε μόλις στις αρχές του δεκάτου έκτου αιώνος (1562 μ.Χ.) από τον Φράγκο ιστορικό Ιερώνυμο Wolf, χρησιμοποιήθηκε δε αργότερα επανειλημμένως από άλλους δυτικούς συγγραφείς με σκοπό την υποτίμηση της Ρωμηοσύνης. Κάθε τι που έχει σχέση με το Βυζάντιο εθεωρείτο αποβλητέο και περιφρονητέο και άρα καταδικαστέο. Ουσιαστικά θεωρούσαν ότι το Βυζάντιο ήταν μεσαίωνας.

Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>

Οι εθνικές μας ονομασίες

Μέρος Α’
Οι εθνικές μας ονομασίες

Κεφάλαιο 1
Τα δύο ρεύματα του 19ου αιώνα

Θα ξεκινήσουμε τη μελέτη μας με μια διευκρίνηση σχετικά με τους όρους «Έλληνας» και «Ρωμηός», κάτω από τους οποίους υπολανθάνει μια τεράστια διαμάχη. Οι Έλληνες του 1994 μένουν ίσως έκπληκτοι όταν ανακαλύπτουν ότι μέχρι τις αρχές του αιώνα μας δόθηκε σκληρή ιδεολογική πάλη ανάμεσα σ’ αυτές τις δυο λέξεις για την εθνική μας ονομασία. Η πάλη αυτή αντανακλούσε τη γενικότερη σύγκρουση δύο κυρίαρχων ιδεολογικών τάσεων στο χώρο μας, που άρχισε από τον 18ο αιώνα, αν και οι ρίζες της μπορούν να αναχθούν αρκετούς αιώνες πριν.
Από την εποχή του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και μετά δημιουργήθηκαν δύο ρεύματα ανάμεσα στους Έλληνες διανοούμενους. Το πρώτο προσπάθησε να μεταδώσει τις αξίες του ευρωπαϊκού ουμανισμού στους σκλαβωμένους Έλληνες και να «καθαρίσει» τη γλώσσα και τα έθιμα του λαού από τέσσερις αιώνες σκοταδιού. Για να αντλήσει υποστήριξη από τους ξένους χρησιμοποίησε την αρχαιολατρεία της εποχής του ρομαντισμού και διέδωσε με ενθουσιασμό τη θεωρία της φυλετικής προέλευσης των σημερινών Ελλήνων από τους αρχαίους. Σε μια εποχή που μεγάλα ονόματα της Ευρώπης όπως ο Γκαίτε, ο Μπάυρον, ο Χαίλντερλιν, ο Σέλλεϋ, κλπ. Υμνούσαν την επιστροφή σε ένα εξιδανικευμένο κλασικό παρελθόν, η ύπαρξη κάποιων καθαρών απογόνων του Περικλή προκαλούσε ρίγη συγκίνησης σε πολλούς πνευματικούς κύκλους της Ευρώπης.

Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>

Έλληνες λοιπόν ή Ρωμηοί;

Κεφάλαιο 2

Έλληνες λοιπόν ή Ρωμηοί;

Στο κεφάλαιο αυτό θα κάνουμε έναν σύντομο ιστορικό περίπατο στις πηγές για να ξεδιαλύνουμε τη σύγχυση την οποία συσσώρευσαν κατοπινές ιδεολογικές σκοπιμότητες γύρω από το εθνικό μας όνομα. Θα ανακαλύψουμε έτσι την απάντηση στο πρόβλημα που τέθηκε στο προηγούμενο κεφάλαιο. Οι πηγές προσφέρουν μια ξεκάθαρη εικόνα και ομολογουμένως χρειάζεται επίπονη προσπάθεια για να στηρίξει κάποιος μια αντίθετη άποψη.
Όλες οι πηγές που διαθέτουμε μας οδηγούν στη διαπίστωση ότι το όνομα «Έλλην» είχε ήδη χάσει την εθνική-φυλετική του σημασία στους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες. Στο τεράστιο χωνευτήρι της πολυφυλετικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας όλοι οι λαοί απέχτησαν σταδιακά «ρωμαϊκή συνείδηση». Δεν είναι εδώ ο κατάλληλος χώρος για να εξετάσουμε το πως συνέβηκε αυτό. Σημασία έχει ότι συνέβηκε. Χωρίς αμφιβολία, ο πολιτισμός αυτής της αυτοκρατορίας ήταν βαθύτατα επηρεασμένος από την κλασική και ελληνιστική παράδοση. Ήταν κατά κάποιο τρόπο η οικουμενική ολοκλήρωση αυτού που οραματίστηκε αλλά δεν πρόλαβε να πραγματοποιήσει ο Μέγας Αλέξανδρος, να εγκαταστήσει δηλαδή μόνιμα την ελληνική παιδεία σε όλο το πλάτος του γνωστού κόσμου. Σύγχρονοι ξένοι ιστορικοί δέχονται ότι τελικά η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία υπήρξε κράτος ελληνιστικό, ενώ άλλοι φτάνουν να μιλάνε για «Ελληνικό Ελληνισμό» και «Λατινικό Ελληνισμό».

Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>

Και οι Βυζαντινοί;

Κεφάλαιο 3
Και οι Βυζαντινοί;

Πριν περάσουμε στην ανίχνευση των συστατικών στοιχείων της «ρωμαίικης εθνικής συνείδησης», θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε μια ακόμη παρανόηση την οποία έχει καθιερώσει η δυτική βιβλιογραφία σχετικά με την ονομασία των προγόνων μας του μεσαίωνα. Όπως είναι γνωστό, η εποχή αυτή ονομάζεται «βυζαντινή», και οι πρόγονοί μας είναι κάποιοι μυστηριώδεις «βυζαντινοί» που ήρθαν από το πουθενά και χάθηκαν δια μαγείας, παρ’ όλο που «εμείς» διατηρηθήκαμε στα 400 χρόνια της δουλείας. Είναι επίσης γνωστό από τις πηγές ότι δεν υπήρξε ποτέ στην Ιστορία λαός που ονόμαζε τον εαυτό του βυζαντινό ή το κράτος του βυζαντινό. Ο όρος επινοήθηκε μετά την κατάλυση της «βυζαντινής» αυτοκρατορίας, το 1562, από τον Ιερώνυμο Wolf που άρχισε να συγκεντρώνει ιστορικές πηγές σ’ ένα έργο το οποίο τιτλοφόρησε «Corpus Historiae Byzantinae».

Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>

Ο σχηματισμός της ρωμαίκης συνείδησης

Μέρος Β’
Ο σχηματισμός της ρωμαίκης συνείδησης


Κεφάλαιο 4
Το υπερεθνικό κράτος

Στο κεφάλαιο αυτό θα εξετάσουμε την εθνική συνείδηση των προγόνων μας από το 300 μ.Χ. και μετά. Πρόκειται για την ίδια εθνική συνείδηση που διατηρήθηκε ως τις μέρες της απελευθέρωσης της Ελλάδας το 1830 και που, σε μεγάλο βαθμό, μας διαφοροποιεί από τους δυτικοευρωπαίους. Για να καταλάβουμε καλύτερα αυτή τη «ρωμαίικη εθνική συνείδηση» πρέπει να μελετήσουμε την εθνική συνείδηση των Ρωμαίων του 4ου, 5ου και 6ου αιώνα, όταν αρχίζουν οι συγκρούσεις ανάμεσα στους Ρωμαίους και στους βαρβάρους, δηλαδή ανάμεσα στους προγόνους μας και στους προγόνους των σημερινών δυτικοευρωπαίων. Κάτι τέτοιο δεν είναι εύκολο σήμερα, αφού για να αποκτήσουμε μια σωστή εικόνα της εποχής πρέπει να αποδιώξουμε τις σύγχρονες αντιλήψεις μας που είναι ανεξίτηλα σφραγισμένες από την έννοια του «εθνικού κράτους» (nation-state). Τα εθνικά κράτη χαρακτηρίζονται από τους κοινούς δεσμούς αίματος – γλώσσας – παράδοσης – ιστορίας οι οποίοι τα διαφοροποιούν από άλλα εθνικά κράτη.

Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>

Η Χριστιανική Οικουμένη

Κεφάλαιο 5
Η Χριστιανική Οικουμένη

α) Πολιτική ιδεολογία

Η δεύτερη σημαντική συνιστώσα της «ρωμαίικης εθνικής συνείδησης», μετά τη ρωμαϊκότητα, είναι ο Χριστιανισμός. Μετά το 300 μ.Χ. ο σταδιακός εκχριστιανισμός προσέδωσε νέο χαρακτήρα και σκοπό στην αυτοκρατορία. Ο συγκερασμός Χριστιανισμού και Ρωμαϊκότητας δεν άργησε να παραγάγει μια νέα πολιτική ιδεολογία η οποία και κυριάρχησε για πολλούς αιώνες στο ελεύθερο (ανατολικό) τμήμα της αυτοκρατορίας.
Σύμφωνα με αυτή την ιδεολογία, η Χριστιανική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία είχε ως όραμα την επίγεια πραγμάτωση της Βασιλείας του Θεού. Η χρονική σύμπτωση της ίδρυσης της αυτοκρατορίας από τον Αύγουστο και της ενανθρώπησης του Χριστού δεν ήταν τυχαία: πρώτος ο Ωριγένης διακήρυξε ότι ο Θεός είχε διαλέξει αυτή τη στιγμή να στείλει τον Υιό Του στον κόσμο, όταν η Ρώμη είχε φέρει ενότητα και ειρήνη, ώστε να μπορέσει το Ευαγγέλιο να διαδοθεί χωρίς εμπόδια σε όλους τους ανθρώπους.  Ο Ευσέβιος Καισαρείας στον πανηγυρικό του λόγο για τα τριάντα χρόνια της βασιλείας του Μεγ. Κωνσταντίνου διατυπώνει την ίδια θεωρία: την εποχή ακριβώς που επιβλήθηκε σε όλους τους ανθρώπους η βασιλεία των Ρωμαίων και σταμάτησαν οι προαιώνιες έχθρες των εθνών, τότε φανερώθηκε στους ανθρώπους η γνώση του ενός Θεού και επικράτησε παντού ειρήνη.

Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>

Οι σκοτεινοί χρόνοι

Μέρος Γ’
Η σύγκρουση με τη Δύση

Κεφάλαιο 6
Οι σκοτεινοί χρόνοι

Στη  δυτική ιστοριογραφία, οι αιώνες από τον 6ο ως τον 11ο ονομάζονται συνήθως «Σκοτεινοί Χρόνοι» (Dark Ages). Είναι μια εποχή για την οποία έχουμε λιγοστές πηγές, οι οποίες πάντως μας βοηθάνε να σχηματίσουμε μια εικόνα για την κατάσταση της Δυτικής Ευρώπης στις αρχές του Μεσαίωνα. (Παράδειγμα τα έργα, του Γρηγορίου της Τουρ το 590, του λεγόμενου Φρεντεγκάρ το 660, του Παύλου Διακόνου το 780, κλπ). Είναι μια Ευρώπη βυθισμένη στην αμάθεια, όπου χάνονται ραγδαία οι γνώσεις που είχαν συσσωρευτεί στα 1500 χρόνια ελληνικού και ελληνορωμαϊκού πολιτισμού. Η ελληνική παιδεία εξαφανίζεται στη Γαλατία από το 500 περίπου και στην Ισπανία από το 600.  Ακόμη και ο περίφημος Ισίδωρος της Σεβίλλης (που αργότερα θα θεωρηθεί ως μια από τις αυθεντίες του δυτικού μεσαίωνα) δεν γνώριζε ελληνικά.

Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>

Η πρώτη εμφάνιση των «Γραικών»

Κεφάλαιο 7

Η πρώτη εμφάνιση των «Γραικών»

Κατά τον 8ο αιώνα εμφανίζεται για πρώτη φορά η λέξη «Γραικοί – Graeci» ως εθνική ονομασία των ελληνοφώνων κατοίκων της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η λέξη δήλωνε παλιότερα στα λατινικά τους Έλληνες.  Στη συνέχεια όμως χάθηκε ως εθνικό όνομα, αφού χάθηκε η εθνική σημασία της λέξης «Έλληνας». Το όνομα Graeci (και τα παράγωγά του Greek, Grec, κλπ) καθιερώθηκε και πάλι μετά τον 8ο αιώνα σε όλες τις δυτικοευρωπαϊκές γλώσσες για να δηλώνει τους ελληνόφωνους Ρωμαίους. Ας δούμε λίγο πιο προσεκτικά, μέσα από τις πηγές, πως εμφανίστηκε αυτός ο νεολογισμός.
Στο κεφάλαιο 3 είδαμε ότι οι υπήκοοι της «Βυζαντινής» Αυτοκρατορίας θεωρούσαν τους εαυτούς τους Ρωμαίους και η Αυτοκρατορία συνέχισε να ονομάζεται ρωμαϊκή μέχρι την κατάλυσή της από τους Τούρκους. Το ίδιο ακριβώς γνώριζαν και όλοι οι λαοί που έρχονταν σε επαφή με την Αυτοκρατορία ως τον 8ο αιώνα. Για παράδειγμα, οι Άραβες που κατέκτησαν τεράστιες εκτάσεις μετά το 630 ήξεραν πως κατακτούν Ρωμαίους («Ρουμ» στην αραβική, όπως και αργότερα στην τουρκική). Μέχρι και σήμερα, 1300 χρόνια από τότε, στη Συρία και στο Λίβανο ζουν, σύμφωνα με δικές τους εκτιμήσεις, 1.200.000 Ορθόδοξοι Χριστιανοί, οι οποίοι μιλάνε αραβικά αλλά δηλώνουν πως είναι «Ρουμ Ορτοντόξ».

Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>

Ο Καρλομάγνος και η αυτονόμηση της Δύσης από τη Ρωμιοσύνη

Κεφάλαιο 8

Ο Καρλομάγνος και η αυτονόμηση της Δύσης από τη Ρωμιοσύνη


Τον 8ο αιώνα συντελείται η οριστική ρήξη ανάμεσα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και τη Δυτική Ευρώπη. Οι Φράγκοι αισθάνονται πλέον αρκετά ισχυροί ώστε να απαιτήσουν για τον εαυτό τους την αρχηγία της «Χριστιανικής Οικουμένης». Σύμφωνα όμως με τις μεσαιωνικές πεποιθήσεις, που φαίνεται πως ήταν βαθύτατα ριζωμένες στον πολύ κόσμο, στην κορυφή της Οικουμένης βρίσκεται ο Ρωμαίος αυτοκράτορας. Έτσι, ο πιο ένδοξος βασιλιάς των Φράγκων, ο Καρλομάγνος, θα χρειαστεί να στεφθεί αυτοκράτορας των Ρωμαίων το 800, ώστε να νομιμοποιήσει την εξουσία του. Στις σελίδες που ακολουθούν θα παρακολουθήσουμε λίγο πιο προσεκτικά τα γεγονότα που οδήγησαν στον οριστικό χωρισμό Δυτικής Ευρώπης και Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, από το 750 ως το 800. Κατά την προσωπική μας άποψη, αυτή η περίοδος είναι ιδιαίτερα αποφασιστική για τη γένεση της δυτικοευρωπαϊκής συνείδησης και του δυτικού πολιτισμού.

Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>

Επίλογος

Επίλογος

Η ανοιχτή διάσταση Ρωμηοσύνης και Δύσης, τις αρχές της οποίας περιγράψαμε στη μελέτη μας, συνεχίστηκε με αμείωτη ένταση στους αιώνες που ακολούθησαν. Η Ρωμηοσύνη γνώρισε την Δύση και τις αντιρωμαίικες διαθέσεις της από τον 8ο αιώνα. Στους αιώνες που ακολούθησαν, οι Φράγκοι δεν έκαναν τίποτα για να διασκεδάσουν τους φόβους των Ρωμηών. Αντίθετα, κράτησαν πάντοτε μια αδιάλλακτη στάση, απαιτώντας την ολοκληρωτική υποταγή μας όποτε τους δινόταν η ευκαιρία.
Τις  πολεμικές συγκρούσεις διαδέχονταν ανταλλαγές ύβρεων (όπως π.χ. με την πρεσβεία του Λιουτπράνδου της Κρεμόνας) και πάλι πολεμικές συγκρούσεις. Ταυτόχρονα, στο πολιτιστικό επίπεδο, διάφοροι δυτικοί συγγραφείς άρχισαν (από τον 9ο  ήδη αιώνα) να γράφουν ασταμάτητα συγγράμματα με τον τίτλο «Contra errors Graecorum» εναντίον των Ρωμηών. Οι δυο κόσμοι απομακρύνονταν περισσότερο μέρα με τη μέρα. Το Σχίσμα του 1054 δεν ήταν παρά μια ακόμη τυπική επιβεβαίωση της άρνησης των Φράγκων να αποκηρύξουν τις θεολογικές αυθαιρεσίες τους. Λίγο αργότερα, νέα βαρβαρικά φύλα από το Βορρά ολοκλήρωναν την υποδούλωση των Ρωμηών της Νότιας Ιταλίας. Μετά από 1800 χρόνια λαμπρής παρουσίας, ο ελληνισμός ξερριζωνόταν αμετάκλητα από την ιταλική χερσόνησο.

Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>

Βιβλιογραφία - Παραμπομπές

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ - ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

Βιβλιογραφία
(Αναφέρονται μόνο τα έργα στα οποία παραπέμπει το κείμενο.)

α) Ελληνόγλωσση

Αρβελέρ-Γλύκατζη Ελένη, «Η πολιτική ιδεολογία της βυζαντινής αυτοκρατορίας», μετάφραση Τ. Δρακοπούλου, Ψυχογιός, 3η έκδοση, Αθήνα, 1988.
Βαλέτας Γ., «Της Ρωμιοσύνης», εκδ. Φιλιππότης, 2η έκδοση, Αθήνα, 1982.
Baynes N. H. and Moss H. St. L. B., «Βυζάντιο: εισαγωγή στο βυζαντινό πολιτισμό», μετάφραση Δ. Σάκκας, εκδ. Δ. Παπαδήμα, 3η έκδοση, Αθήνα, 1986.
Buckler Georgina, (1986), «Η Βυζαντινή Εκπαίδευση», στο Baynes & Moss «Βυζάντιο: εισαγωγή στο βυζαντινό πολιτισμό».
Γιαννακόπουλος Κ., «Βυζαντινή Ανατολή και Λατινική Δύση», μετάφραση Κ. Κυριαζή, Εστία, Αθήνα, 1966.
Δημαράς Κ. Θ., «Νεοελληνικός Διαφωτισμός», Ερμής, Αθήνα, 1977.

Συνεχίστε να διαβάζετε, πατήστε εδώ->>