Ο Χριστός ως Λόγος του Θεού B'

Χριστός Παντοκράτωρ, Χριστός Εμμανουήλ,
Χριστός Παλαιός των Ημερών


Από τις παλαιότερες παραστάσεις του Χριστού Παντοκράτορος, αναφέρω εδώ κεραμικό πινάκιο του 4ου αιώνα, στο Βρετανικό Μουσείο, τοιχογραφίες σε κατακόμβες της Ρώμης και, σε πρώιμη μορφή την ίδια εποχή, σε ψηφιδωτό στην Αγία Κωνσταντία στη Ρώμη. Πολλές από τις πρώιμες μνημειακές παραστάσεις δείχνουν ότι κύριο χαρακτηριστικό του τύπου ήταν η έκφραση της δόξας του Θεού. Από τις πρώιμες εικόνες, μοναδική παραμένει η εγκαυστική εικόνα της Μονής Σινά (αριθ. Κατ. 52), του πρώτου μισού του 6ου αιώνα, κατά πάσαν πιθανότητα δώρο του αυτοκράτορος Ιουστινιανού στη Μονή. Εδώ ο γενειοφόρος Χριστός με το ευαγγέλιο στο χέρι μπροστά από μία κόγχη, που δημιουργεί την εντύπωση ότι πέρα από αυτή υπάρχει η απεραντοσύνη του ουρανού, με το πρόσωπό του μεταδίδει ποικίλες εκφράσεις, από τις οποίες ξεχωρίζει το αφηρημένο βλέμμα, που φανερώνει το άχρονο αλλά ταυτοχρόνως και την ευσπλαγχνία.

Στον βυζαντινό ναό, που συμβολίζει ολόκληρο τον κόσμο, ουρανό και γη, κατοικητήριό του θα γίνει ο τρούλλος. Από εκεί, με τα λόγια του μεγάλου Φώτη Κόντογλου «σταλάζει μέσα εις την ευλαβικήν ψυχήν όλα τα άγια αισθήματα, όντας Μέγας, Δυνατός, Παντουργός, Παντεπόπτης, Πράος, Φιλάνθρωπος, Σωτήρ, Κριτής...», κατά το ρήμα του Ιεζεκιήλ, "ο Αετός ο Μέγας, ο μεγαλοπτέρυγος" οπού πετά επάνωθεν από τον φθειρόμενον κόσμον, αιώνιος, άφθαρτος... (Οι πιστοί) εγείρουν τους οφθαλμούς των προς αυτόν κράζοντες με αγαλλίασιν: "εν τω φωτί της δόξης του προσώπου Σου πορευσόμεθα εις τον αιώνα". Εκεί επάνω γρηγορεί ημέρας και νυκτός, πρωί και εσπέρας, χειμώνα και θέρος, αιώνιος, προ πάντων των αιώνων και εις τον αιώνα του αιώνος». Και στον τρούλλο και σε εικόνες, κυρίως στις δεσποτικές εικόνες του βυζαντινού εικονοστασίου, μεταξύ των οποίων η ευλάβεια των βυζαντινών εικονογράφων έχει δημιουργήσει αληθινά αριστουργήματα, και σε χειρόγραφα, υπάρχουν επιγραφές που διαφοροποιούν τα πυκνά νοήματα που περιέχει ο τύπος, όπως: " Κύριε Κύριε, επίβλεψον εξ ουρανού και ίδε και επίσκεψον την άμπελον ταύτην. Και κατάρτισαι αυτήν, ην εφύτευσεν η δεξιά σου" (Ψαλμ. 79, 15-16).

Ο Χριστός ως Λόγος του Θεού θα παρουσιασθεί σε παλαιοχριστιανικές σαρκοφάγους περιστοιχιζόμενος από ακροατές ή μαθητές, πολλές φορές ως «αληθινός φιλόσοφος» με ειλητάριο στο χέρι, με τους αποστόλους ή καθισμένος σε θρόνο να δίνει τον νόμο στον Πέτρο ή τον Παύλο. Στις τελευταίες αυτές παραστάσεις και στις θεματικές παραλλαγές τους (βλ.το ψηφιδωτό στην αψίδα του Αγίου Βιταλίου στη Ραβέννα) ο Λόγος θα εναλλάσσεται με τον Χριστό Παντοκράτορα. Στη Γένεση του Cotton, που φιλοτεχνήθηκε στην περιοχή της Αλεξανδρείας στο τέλος του 5ου αιώνα, σήμερα στη Βρετανική Βιβλιοθήκη, και που τον 13ο αιώνα θα χρησιμεύσει ως πρότυπο για τα ψηφιδωτά του νάρθηκα στον ναό του Αγίου Μάρκου στη Βενετία, στις σκηνές της δημιουργίας ο Θεός παρουσιάζεται ως ο Λόγος-Δημιουργός και με την ίδια έννοια θα παρουσιασθεί και σε ευαγγελικές σκηνές την ίδια εποχή. Η άμεση αναφορά στην Ενσάρκωση του Λόγου θα τονισθεί με την παράσταση του Ιησού «ως παιδιού» και με την προσωνυμία ο Εμμανουήλ και, ακόμη, με την αναγραφή της προφητείας του Ησαΐα (7, 14) σε ειλητάρια που κρατεί: Ιδού η Παρθένος εν γαστρι λήψεται και τέξει υιόν, και καλέσει το όνομα αυτού Εμμανουήλ. Το πόσο ζωντανό ήταν το νόημα του Εμμανουήλ στη χριστιανική συνείδηση από τους πρώτους αιώνες διαπιστώνεται καί στα φιαλίδια ευλογιών που έπαιρναν οι προσκυνητές των Αγίων Τόπων. Σε μερικές ευλογίες π.χ., που παρουσιάζουν την Προσκύνηση των Μάγων, κάτω από την ένθρονη Παναγία με το παιδίον Χριστό στην αγκαλιά της, έχει χαραχθεί η επιγραφή: 'Εμμανονήλ, ο Θεός μεθ' ημών'. Η προφητεία αυτή αναγράφεται και σε παραστάσεις του Ευαγγελισμού. Έτσι, ως παιδίον παρουσιάζεται συχνά σε δισκάριο, αιωρούμενος στο στήθος της Θεοτόκου. Για τον λόγο αυτό ο Εμμανουήλ ιστορείται στην πρόθεση των βυζαντινών ναών, όπου τελείται η προπαρασκευή των Τιμίων Δώρων για την αναίμακτη θυσία. Θα παρασταθεί επίσης καί σε βημόθυρα. Μεταξύ πολλών άλλων, ιδιαίτερα άξιο να μνημονευθεί είναι ένα εξαίρετο βημόθυρο του 17ου αιώνα στη Μονή Σινά, όπου προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης συνδέονται με την παράσταση του Ευαγγελισμού. Οι συνθέσεις αυτές οδηγούν στην απόληξη-δισκάριο με τον Χριστόν Εμμανουήλ. Για να αποφευχθεί όμως κάθε αιρετική σύγχυση και να τονισθεί ότι ο Λόγος, ο Υιός, είναι ομοούσιος τω Πατρί καί όχι κτίσμα του Θεού Πατέρα, που έγινε σε ορισμένο χρόνο, ο Εμμανουήλ επιγράφεται: Ο Ων, το όνομα του Θεού, το οποίο ο ίδιος αποκάλυψε στον προφήτη Μωυσή. Το όνομα όμως αυτό, καθώς και οι άλλες προσωνυμίες, συνοδεύονται πάντα από τα συμπιλήματα IC XC (Ιησούς Χρίστος). Τα νοήματα αυτά περιλαμβάνει και η υμνογραφία, κυρίως της εορτής των Χριστουγέννων.

Ο Χριστός ως Παλαιός των Ημερών θα εμφανισθεί στην τέχνη αργότερα. Σημαντική είναι μικρογραφία στον κώδικα 923 των Παρισίων, της εικονοκλαστικής περιόδου. Σε παράσταση οράματος ο Παλαιός των Ημερών είναι ένθρονος με τον Χριστό δίπλα στον θρόνο. Μόνο ο φωτοστέφανος του Χριστού έχει χαραγμένο σταυρό. Η διάκριση μεταξύ Πατρός και Υιού είναι εύλογη, αλλά και η ιδέα ότι ο Υιός αφήνει τον θρόνο του ουρανού για να κατέλθει στη γη. Στα μεταβυζαντινά χρόνια και αργότερα ο Παλαιός των Ημερών θα τοιχογραφηθεί κυρίως στην πρόθεση του ναού.

Οι απεικονίσεις αυτές είναι αλληλοσυνδεόμενες. Και αυτό το επιβεβαιώνει μία πρώιμη εγκαυστική εικόνα στη Μονή της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά, η οποία έχει χρονολογηθεί στον 7ο αιώνα. Η παράσταση παρουσιάζει τρεις εκφάνσεις του Χριστού. Η στάση του επάνω στον θρόνο είναι του Χριστού Παντοκράτορος. Η λευκή κόμη υποδηλώνει τον Παλαιόν των Ημερών, ενώ η επιγραφή Εμμανουήλ δηλώνει τον ένσαρκο Λόγο του Θεοΰ, εκφράζει το Ομοούσιον του Πατρός και του Υιού.

Οι τρεις αυτές εκφάνσεις του Θεού Λόγου από πολύ νωρίς θα αποκτήσουν κύρια θέση στη Λειτουργία και ιδιαίτερα στην ευχαριστηριακή ευχή στην αγία Αναφορά. Η ευχή αυτή συνοψίζει ολόκληρο το νόημα του Ευαγγελίου, τη μεγαλοπρέπεια του Θεού, το έργο της δημιουργίας, την Ενσάρκωση, το έργο της σωτηρίας, την ουράνια βασιλεία, αλλά και τη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού. Βασισμένη στα προφητικά οράματα, κυρίως του Ησαΐα και του Ιεζεκιήλ, η ευχή της Αναφοράς εικονογραφήθηκε νωρίς σε μεγαλοπρεπείς συνθέσεις στις αψίδες των βυζαντινών εκκλησιών -ο ένθρονος Χριστός παριστάνεται μεταξύ προφητών-, όπου ο Χριστός Λόγος εναλλάσσεται με τον Χριστό Παντοκράτορα και τον Χριστό Παλαιόν των Ημερών. Μία από τις ωραιότερες πρώιμες παραστάσεις έχει διασωθεί στον ναό του Οσίου Δαβίδ στη Θεσσαλονίκη (5ος αι.).

Οι εκφάνσεις αυτές του Χριστού εικονογραφήθησαν σε προλόγους του Ευαγγελίου, που αναφέρονται στο νόημά του και στην ευχαριστήριο ευχή της αγίας Αναφοράς και οι οποίοι έχουν διασωθεί σε πολυάριθμα βυζαντινά χειρόγραφα. Αναφέρω ως παράδειγμα το πολύτιμο ευαγγέλιο του τέλους του 11ου αιώνα, που θησαυρίζεται σήμερα στην Πάρμα (Παλατ. Βιβλ., χφ. 5). Οι εκφάνσεις του Χριστού θα παρασταθούν επίσης, ανεξάρτητα από την αγία Αναφορά, και στη μνημειακή και στη μικρογραφική τέχνη, όπως π.χ. βλέπουμε στον ναό του Αγίου Στεφάνου της Καστοριάς, τοιχογραφίες που έχουν αποδοθεί στον 12ο αιώνα, στην Καππαδοκία και, αργότερα, στη Σερβία (Peć). Στα χειρόγραφα σημαντική είναι η μικρογραφία που εικονογραφεί το Ευαγγέλιο του Ιωάννου, κωδ. 74, στο Παρίσι (11ος αι.), με τις τρεις εκφάνσεις του Χριστού, και η οποία στα εισαγωγικά κείμενα ερμηνεύεται ως ορισμός του Θεού εν σχέσει με την αιωνιότητα και τον χρόνο.

Ο Υιός του Θεού, ο Λόγος του Θεού, που με την Ενσάρκωσή του γνώρισε τον Πατέρα στον άνθρωπο, αποκαλύπτει: ως Παντοκράτωρ την αναλλοίωτη εικόνα του Θεού του Όντος• ως Παλαιός των Ημερών την αιωνιότητα του Θεού, που προϋπήρχε πάντα• ως Εμμανουήλ-Λόγος την Ενσάρκωσή του εν χρόνω, αλλά και τη νεότητά του που δεν γνωρίζει χρόνο, η οποία ανοίγει στον άνθρωπο τον δρόμο προς το απόλυτο κάλλος.


Βιβλιογραφία

Γ. Σωτηρίου, Η χριστιανική και βυζαντινή εικονογραφία. Α'. Η εικών του Χριστού (Ανατ. εκ της Θεολογίας), Αθήναι 1965. Κ. Wessel RbK 1, 1966, Christusbild, σ. 1014-1046. Καλοκύρης 1972. Galavaris 1979. Βλ. Φειδάς, Περίγραμμα βυζαντινής ζωγραφικής, Αθήναι 1982. Φ. Κόντογλου, Έκφρασις της ορθοδόξου εικονογραφίας, Α'-Β', Αθήναι 19933. Ε.Ν. Τσιγαρίδας, Φορητές εικόνες, Μονή Βατοπαιδίου 1996, Β', σ. 350-417.


Γιώργος Γαλάβαρης
Επίτιμος Καθηγητής της Βυζαντινής Αρχαιολογίας
στο Πανεπιστήμιο Mc Gill

sourse: http://www.myriobiblos.gr/

Kindly Bookmark this Post using your favorite Bookmarking service:
!-