Ο Χριστός ως Λόγος του Θεού Α'

Χριστός Παντοκράτωρ, Χριστός Εμμανουήλ,
Χριστός Παλαιός των Ημερών

Ένα από τα χαρακτηριστικά στοιχεία του ζωντανού Θεού της βιβλικής αποκαλύψεως είναι ότι ομιλεί στους ανθρώπους. Η σπουδαιότητα του Λόγου του στην Παλαιά Διαθήκη προετοιμάζει το κεντρικό γεγονός της Καινής Διαθήκης, όπου "ο Λόγος σαρξ εγένετο" (Ιω. α',14). Ο Ιωάννης συνταυτίζει το μυστήριο του θείου Λόγου με το μυστήριο του Ιησού, Υιού του Θεού, ο οποίος ενυπήρχε στον Θεό από την αρχή. Ήταν Θεός ο ίδιος, ήταν ο δημιουργός Λόγος, με τον οποίο έγιναν όλα. Τελικά, με το πλήρωμα του χρόνου ο Λόγος του Θεοΰ, που στην Παλαιά Διαθήκη εκδηλωνόταν μυστικά έγινε σάρκα και πέρασε φανερά στην ιστορία και οι άνθρωποι "εθεάσθησαν την δόξαν Αυτού" (Ιώ α' 14). Ο Λόγος ως μονογενής Υιός γνώρισε στους ανθρώπους τον Πατέρα (Ίω. α', 18) και φανέρωσε το μυστικό του μοναδικού Θεού των δύο Διαθηκών, του Παντοδύναμου Θεού που κάνει τη φωνή του να ακούγεται στον πάταγο της καταιγίδας (Έξ.19, 8 κ.έ.) και στον ψίθυρο της αύρας (Βασ. Γ' 19, 12).

Όταν οι χριστιανοί, ήδη από τους πρώτους αιώνες, ανεγνώρισαν τη σημασία της τέχνης για την πίστη και τη λατρεία, αντιμετώπισαν μεγάλα διλήμματα. Η απόδοση υψηλών νοημάτων, που στη ουσία σχετίζονταν με την αποκάλυψη του Θεού και τη σχέση του Θεοΰ με τον άνθρωπο, με τρόπους γνώριμους στην πραγματικότητα της καθημερινής ζωής, και σύμφωνα με το ανθρωπίνως δυνατόν, ήταν επικίνδυνη δογματικά, αν όχι ανυπέρβλητη. Για αιώνες πάλαιψαν με τα προβλήματα αυτά για να καταλήξουν στο συμπέρασμα, που τόσο όμορφα διατυπώνεται στο κοντάκιον της εορτής της Κυριακής της Ορθοδοξίας, ότι ο λόγω της θείας του φύσεως απερίγραπτος Υιός και Λόγος του Θεού έγινε περιγραπτός με τη Σάρκωσή του, την οποία η Εκκλησία μπορεί να διακηρύξει με το έργο του ζωγράφου και την ποίηση του υμνογράφου.

Τα προβλήματα όμως του τριαδικού Θεού παρέμειναν. Αυτό το φανερώνουν οι σχετικά σπάνιες παραστάσεις της Αγίας Τριάδος, πέρα από σύμβολα, στα βυζαντινά χρόνια. Ωστόσο, προσπάθησαν οι καλλιτέχνες με τη βοήθεια των θεολόγων να αποδώσουν την υπέρτατη θεοφάνεια, τη φανέρωση του προσώπου του Κυρίου, την ενότητα του Υιού με τον Πατέρα (Ιω. ι', 30) και το Άγιον Πνεύμα, την θεότητα του Αγίου Πνεύματος, του «άλλου Παρακλήτου» (Ιω. ιδ', 6), το προαιώνιον του Θεού, διά του οποίου δημιουργήθησαν τα πάντα. Ο ίδιος ο σαρκωθείς Χριστός βεβαιώνει ότι πριν υπάρξει ο κόσμος περιεβάλλετο «παρά του Πατρός» με θείαν δόξαν (Ιω. ιζ', 5' Φιλιππ. β', 6 ). Και στην προσπάθειά τους αυτή κατόρθωσαν να αποδώσουν εικαστικά αυτό που με επιγραμματικό τρόπο αναφέρεται στα ιερά κείμενα και διατυπώνεται με μεγαλοπρέπεια και ασύλληπτο βάθος στην Αποκάλυψη (α', 8): "Εγώ ειμί το Α και το Ω, λέγει Κύριος ο Θεός, ο Ων και ο Ην και ο Ερχόμενος, ο Παντοκράτωρ. Με άλλα λόγια παρουσίασαν τις εκφάνσεις του Θεού στο πρόσωπο του ενσαρκωμένου Κυρίου Ιησού Χριστού, του θείου Λόγου, έτσι ώστε ο πιστός, καθώς θα θεάται την παράσταση, να αισθάνεται ότι στη μορφή αυτή "κατοικεί παν το πλήρωμα της θεότητος σωματικώς"(Κολ. β', 9). Και αυτό είναι το μυστήριο και το μεγαλείο της τέχνης της ορθόδοξης Εκκλησίας.

Οι χριστιανοί, εκτός από σύμβολα και αλληγορικές παραστάσεις, κατέφυγαν σε εικόνες-σύμβολα, μερικές από τις οποίες υπήρχαν ήδη στην αρχαία ελληνική θρησκεία και τέχνη. Από την αρχαία ελληνική τέχνη πήραν ορισμένους τύπους, στους οποίους όμως έδωσαν νέο νόημα, ενώ δημιούργησαν πολλούς άλλους και με την εμφάνιση των αχειροποίητων εικόνων και λόγω της εξέλιξης της θείας Λειτουργίας. Παρουσιάζονται αρχικά δύο τύποι: ένας με ρεαλιστικά χαρακτηριστικά, ώριμος στην ηλικία, γενειοφόρος, που θύμιζε τον Δία ή τον Ασκληπιό. Η κόμη πλαισιώνει το πρόσωπο. Τα μάτια, η μύτη, το στόμα υπακούουν σε νέους κανόνες αισθητικής. Η έκφραση των οφθαλμών, που δεν είναι ποτέ η ίδια, θα αποδώσει ιδέες τις οποίες διατύπωσαν οι πατέρες της Εκκλησίας στα κείμενά τους. Και ένας άλλος, που παρουσιάζει τον Χριστό νέο, αγένειο, 'ωραίον εν κάλλει', και ο οποίος θυμίζει παραστάσεις του Απόλλωνα, του θεού Ηλίου.

Ο πρώτος τύπος, που θα ονομασθεί Παντοκράτωρ, δηλώνει τον προϋπάρχοντα Θεόν, που κυριαρχεί των πάντων, που κρατεί τα πάντα στο χέρι του, που πληρεί τα πάντα, εκφράζει τη θεία Παντοδυναμία. Είναι ο Άγιος, ο Αγαθός, ο Κύριος, πάντοτε δραστήριος, γεμάτος φροντίδα για τα δημιουργήματά του, περιπαθής προς τα παιδιά του. Η μορφή του Παντοκράτορος, σύμφωνα με την κλασική αισθητική, είναι άσχημη. Με την ασχήμια αυτή οι δημιουργοί του τύπου ήθελαν να δείξουν το απόμακρο του Θεού, την ανυπέρβλητη απόσταση και ταυτοχρόνως την προσέγγιση και την τρυφερότητα, την ακατάληπτη υπερβατικότητα του Θεού, που τον κάνει να είναι "ο ύψιστος, ο εν υψηλοίς κατοικών τον αιώνα, άγιος εν αγίοις, όνομα αυτώ, ύψιστος, εν αγίους αναπαυόμενος" (Ησ. 57, 15).

Ο δεύτερος τύπος θα συνδεθεί με τον δημιουργό Λόγο, με τον οποίον έγιναν όλα, θα τονίσει την Ενσάρκωση του Θεού. Είναι ο Λόγος, ο Υιός του Θεού, ο Εμμανουήλ, ο «μεθ' ημών Θεός», πού ενσαρκώθηκε και βρίσκεται μαζί μας. Ο τύπος αυτός δηλώνει -οι μαρτυρίες αφθονούν στα πατερικά κείμενα- ότι ο Χριστός που μίλησε και έζησε με τους ανθρώπους ήταν αληθινός Θεός. Η νεότητα του Εμμανουήλ αποκαλύπτει στον άνθρωπο την αρχική ομορφιά και του παρέχει την υπόσχεση της αιώνιας ομορφιάς του Θεοΰ, που στο Ευαγγέλιο αποκαλύπτεται ως εις κάτοπτρον (Α' Κορ. ιγ', 12), και, ακόμη, ότι ο Θεός υπάρχει πέρα από τον χρόνο, είναι αιώνια νέος.

Ο Υιός Λόγος, ο ομοούσιος τω Πατρί, υπήρχε στον αιώνα. Ο Χριστός που ενσαρκώθηκε, ο Θεάνθρωπος, ήταν ο ίδιος ο Θεός της Παλαιάς Διαθήκης. Ο Χριστός, λέγει ο Ανδρέας Καισαρείας (6ος-7ος αι.) εμφανίσθηκε σε μας πρόσφατα και όμως είναι παλαιός, ή μάλλον είναι αιώνιος. Σύμβολο της αιωνιότητάς του είναι η λευκή κόμη. Έτσι δημιουργείται ένας άλλος εικονογραφικός τύπος, πού προέρχεται από προφητικά οράματα, κυρίως από το δράμα του Δανιήλ (7, 9): και "παλαιός ημερών εκάθητο, και το ένδυμα αυτού λευκόν πυρός... ωσεί χιών, και η θριξ της κεφαλής αυτού ωσεί έριον καθαρόν, ο θρόνος αυτού φλόξ πυρός." Ο γηραιός Χριστός, με τη λευκή κόμη, αναφέρεται στον Παλαιόν των Ημερών. Η λευκή κόμη δηλώνει την αιωνιότητα, ανήκει σε εκείνον που υπήρχε πάντοτε, πέρα από τον χρόνο, τον Παλαιόν των Ημερών, που έγινε παιδίον, έλαβε σάρκα και θυσιάσθηκε για τον άνθρωπο (βλ. PG 106, 228, 517). Η ιδέα αυτή έχει εκφρασθεί εικαστικά συχνά, όπως π.χ. στην Καστοριά, στον ναό των Αγίων Αναργύρων, σε απεικόνιση του Ευαγγελισμού, ο οποίος συνδέεται με τον Παλαιόν των Ημερών.

Οι τύποι αυτοί θα εμφανισθούν πολύ νωρίς στην τέχνη και θα μείνουν αναλλοίωτοι για αιώνες, σε μνημειακές συνθέσεις, σε εικόνες, σε έργα γλυπτικής και μικροτεχνίας. Ιδιαίτερη θέση κατέχουν στους εικονογραφημένους προλόγους ευαγγελίων σε βυζαντινά χειρόγραφα, που προσφέρουν και τα κείμενα με τις θεολογικές ερμηνείες. Τα παραδείγματα είναι πολυάριθμα για να αναφερθούν εδώ.

Γιώργος Γαλάβαρης
Επίτιμος Καθηγητής της Βυζαντινής Αρχαιολογίας
στο Πανεπιστήμιο Mc Gill

sourse: http://www.myriobiblos.gr/

Kindly Bookmark this Post using your favorite Bookmarking service:
!-