Επιφανείς διακόνισσες τών Βυζαντινών χρόνων

α) Αγία Ολυμπιάδα

Η πλέον γνωστή διακόνισσα των βυζαντινών χρόνων, η οποία θα υμνείται ανά τους αιώνας ως απαράμιλλο υπόδειγμα γυναικείας διακονίας είναι η αγία Ολυμπιάδα, της οποίας η δράση συνδέθηκε στενώτατα με τον άγιο Ιωάννη το Χρυσόστομο.
Η  Ολυμπιάδα γεννήθηκε γύρω στο 365 μ. Χ. και καταγόταν από ευγενή ελληνορωμαϊκή οικογένεια. Ο πατέρας της Ακούνδος (κατ’  άλλους Σέλευκος) είχε το αξίωμα του «κόμητος».1 Όταν πέθαναν οι γονείς της, η Ολυμπιάδα  ήταν πάρα πολύ μικρή. Ευτυχώς όμως, ο κηδεμόνας και θείος της Προκόπιος, εκτός του ότι είχε έντιμο και εκλεκτό χαρακτήρα, ήταν και φίλος του αγ. Γρηγορίου Ναζιανζηνού.

Η ανατροφή της αγίας

Την όλη ανατροφή και διαπαιδαγώγησί της ανέλαβε η ευσεβής Θεοδοσία, η οποία ήταν αδελφή του αγίου Αμφιλοχίου, επισκόπου Ικονίου. «Η Ολυμπιάς ήτο προικισμένη με τα κάλλιστα δωρήματα της φύσεως. Διότι, και εις ωραιότητα έλαμπε και από έκτακτον εστολίζετο ευφυίαν, αλλά και εις παιδείαν και μάθησιν διέπρεπε και πλούτη κατείχε περισσά και άφθονα»,2 αφού έγινε κληρονόμος μιάς τεράστιας περιουσίας.3 Κατά τα έτη 379-381 μ.Χ., όταν ο Γρηγόριος Ναζιανζηνός βρισκόταν στην Κων/πολη, η Ολυμπιάδα είχε την ευτυχία να δεχτεί άμεσα την επίδραση του Θεορρήμονος αυτού πατρός. Συχνά ο άγιος Γρηγόριος μετέβαινε να αναπαυθεί στο σπίτι της μικρής «Ολυμπιάδος του», όπως έλεγε.

Χειροτονία της Ολυμπιάδος εις διακόνισσαν

Η Ολυμπιάδα παντρεύτηκε το έτος 384 ή 385 μ.Χ. και πήρε ως σύζυγό της τον Νεβρίδιο, ο οποίος ήταν έπαρχος της Κων/πόλεως. Αλλά αυτός πέθανε μετά από λίγους μήνες4 και έτσι η Ολυμπιάδα έμεινε χήρα χωρίς κανένα παιδί. Το γεγονός αυτό κατέστη σημαντικός σταθμός της ζωής της. Την τόσο γρήγορη αποστέρηση του συζύγου της την εξέλαβε ως φωνή του Θεού που την καλούσε να αφιερωθεί κατά τρόπο ολοκληρωτικό στη διακονία της Χριστιανικής αγάπης. Γι’  αυτό, όταν ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος θέλησε να την παντρέψει εκ νέου με ένα συγγενή του, ονόματι Ελπίδιο, η Ολυμπιάδα αντέταξε επίμονη και σταθερή άρνηση.5

Η Ολυμπιάδα αφιερώθηκε ολόψυχα στα έργα του ελέους. Γι’  αυτό ο αρχιεπίσκοπος Κων/πόλεως Νεκτάριος, αν και αυτή ήταν πολύ νέα, εν τούτοις την χειροτόνησε διακόνισσα. Όπως λέγει ο
ιστορικός Σωζόμενος, «ταύτην γαρ εκ γένους επισημοτάτην ούσαν, καίπερ νέαν χήραν γενομένην, εις άγαν δε φιλοσοφούσαν κατά τον της Εκκλησίας θεσμόν διάκονον εχειροτόνησε Νεκτάριος».6 Η Ολυμπιάδα, έτσι, δώρησε στην Εκκλησία Κων/πόλεως «χρυσίου λίτρας μυρίας, αργυρίου λίτρας δισμυρίας και πάσας τας προσηκούσας αυτή ακινήτους κτήσεις, τας τε κατά την Θράκην και Γαλατίαν και την πρώτην Καππαδοκίαν και Βιθυνίαν τας επαρχίας διακειμένας, έτι γε μην και τας διαφερούσας αυτή οικίας τας εν τη βασιλευούση πόλει, την τε πλησιάζουσαν τη αγιωτάτη Μεγάλη Εκκλησία την επιλεγομένη των Ολυμπιάδος, συν του τριβουναρίου και του λουτρού και πάντων των παρακειμένων αυτώ οικημάτων και του σιλιγναρίου, την τε πλησίον του δημοσίου λουτρού Κωνσταντιανών υπάρχουσαν αυτή οικίαν την επωνομαζομένην των Ευάνδρου και τα προάστεια αυτής πάντα».7

Το έργο της διακονίσσης Ολυμπιάδος

Η Ολυμπιάδα, σαν διακόνισσα, ανέπτυξε πλούσιο και εξαιρετικό έργο. Όπως μας πληροφορεί ο ιστορικός Παλλάδιος, η Ολυμπιάδα ήταν σύμβουλος του αρχιεπισκόπου Νεκταρίου και συχνά του υποδείκνυε την λύση διαφόρων εκκλησιαστικών ζητημάτων.8 Το κορύφωμα της διακονικής υπηρεσίας της Ολυμπιάδος ήταν η εξάσκηση των έργων του ελέους. Ήταν τόσο γενναιόδωρη που σκόρπιζε αφειδώς τους θησαυρούς της αγάπης της, σε σημείο ώστε, πολλές φορές, η ελεημοσύνη της να γίνεται αντικείμενο εκμεταλεύσεως εκ μέρους ανθρώπων που δεν είχαν την ανάγκη της.9 Γι’  αυτό, όταν έγινε αρχιεπίσκοπος Κων/πόλεως ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, της επέστησε την προσοχή πάνω στο που θα δίδει τα χρήματά της: «Επαινώ σου, έφη, την προαίρεσιν αλλ’  οικονομικόν είναι δει τον κατά Θεόν της άκρας αρετής εφιέμενον. Συ δε, πλουτούσι πλούτον επεισάγουσα, ουχ ήττον ή εις θάλασσαν εκχέεις τα σα. Ή ουκ επίστασαι ότι εκούσα τοις δεομένοις δια Θεόν την ουσίαν ανέθηκας και ως επί χρήμασι της σης δεσποτείας εξελθούσι διοικείν ετάχθης, και λόγοις ένοχος εγένου; Αν ούν εμοί πείθη, προς την χρείαν των αιτούντων του λοιπού μετρήσεις την δόσιν. Ούτω γαρ πλείους  τε ευεργετήσεις και ελέους και σπουδαιοτάτης κηδεμονίας αμοιβών τεύξη προς Θεού.»10  Το να δίδεις αφειδώς, λέγει ο ιερός Πατήρ, είναι καλό έργο. Αλλά όμως χρειάζεται προσοχή που τα δίδεις αφού υπάρχουν και εκμεταλευτές άνθρωποι και δεν πρέπει να πετάμε στη θάλασσα αυτά που μπορούμε να τα δώσουμε στους ενδεείς και αναξιοπαθούντες συνανθρώπους μας.

Τα δείγματα της αγάπης του Θεού. Διωγμοί και βραβεία. Η αμοιβή της υπομονής. 
Το ότι ο Θεός επιτρέπει και σας έρχωνται τόσες δοκιμασίες και μάλιστα η μία μετά την άλλη, για να γίνουν λαμπρότερα τα βραβεία, και το ότι γρήγορα σας ελευθερώνει απ’  αυτές, για να μη υποφέρετε πολύ από την μακρά διάρκεια αυτών, και τα δύο αυτά, λέει ο ιερός Χρυσόστομος φανερώνουν την άφατο του Θεού φιλανθρωπία. Με αυτό τον τρόπο κυβερνούσε ο Θεός, συνεχίζει ο Χρυσόστομος, τον βίο των θαυμασίων εκείνων ανδρών, των προφητών και των αποστόλων. Η αγάπη του Θεού, λέει στην διακόνισσα Ολυμπιάδα,  παύει την λύπη στη γη αυτή και χαρίζει αιώνια ζωή στους ουρανούς.


Η Ολυμπιάδα ως αφοσιωμένη διακόνισσα του ι. Χρυσοστόμου
Η Ολυμπιάδα από την ώρα που ανέβηκε στο Θρόνο της Κων/πόλεως ο ιερός Χρυσόστομος του έγινε πιστή και αφοσιωμένη πνευματική θυγατέρα. Κάτω από τη σοφή καθοδήγησή του και μέσα στη φωτεινή ιεραποστολική ατμόσφαιρα, την οποία δημιουργούσε η υπέροχη προσωπικότητα του αγίου αυτού Πατρός, η Ολυμπιάδα εξεκόλαψε όλα τα εκλεκτά σπέρματα της ψυχής της και παρουσίασε όλη την δυναμικότητα του χαρακτήρος της. Δεν υπάρχει τομέας της αρχαίας και σύγχρονης  (της εποχής της) γυναικείας διακονίας και ιεραποστολής, στον οποίο να μη παρουσίασε εξαιρετική και υποδειγματική δραστηριότητα.
Όταν ο πνευματικός της πατέρας ωδηγήθηκε στην εξορία, η Ολυμπιάδα, αδιαφορώντας για τους διωγμούς στους οποίους την υπέβαλαν οι εχθροί του Χρυσοστόμου, έμεινε πιστή και αφοσιωμένη σ’  αυτόν, αρνουμένη να επικοινωνήσει εκκλησιαστικώς με το διάδοχό του. 11 Παράλληλα εξακολουθούσε δια του Χρυσοστόμου να σκορπίζει τους θησαυρούς της αγάπης της. Όπως μας πληροφορεί ο Σωζόμενος, «ο Ιωάννης και φεύγων επισημότερος εγένετο. Χρημάτων γαρ έχων αφθονίαν, άλλων τε πολλών προσφερόντων και Ολυμπιάδος της διακόνου πεμπούσης, πολλούς αιχμαλώτους παρά των Ισαύρων ληστών, ωνείτο και τοις ιδίοις απεδίδου, πολλοίς δε δεομένοις τα αναγκαία εχορήγει». 12

Οι επιστολές του ιερού Χρυσοστόμου προς την διακόνισσα Ολυμπιάδα
Έξοχα μνημεία του πνευματικού συνδέσμου που συνέδεε την αγία Ολυμπιάδα με τον ιερό Χρυσόστομο είναι και οι διασωθείσες δεκαεπτά επιστολές του προς αυτήν,13 των οποίων δεν γνωρίζουμε πλήρως την ακριβή χρονολογική σειρά. Επειδή η Ολυμπιάδα είχε πέσει σε βαρειά ψυχική αθυμία και μελαγχολία εξαιτίας των διωγμών και βασάνων που υφίστατο ο πνευματικός  της πατέρας, ο Χρυσόστομος προσπαθεί στις ως άνω επιστολές να την απαλλάξει απ’ τη ψυχική αυτή δύσκολη κατάσταση αναπτύσσοντας προς αυτήν ότι «μόνον δια την αμαρτίαν δέον τις να λυπήται».14 Οι εν λόγω επιστολές, είναι «αριστουργήματα σοφίας και στοργής και χάριτος και καρτεροψυχίας»15 και αποτελούν «μνημεία πολύτιμα μιας φιλίας ανυπερβλήτου… Η αρχαιότης ετίμησε ταύτας ιδιαιτέρως, ου μόνον ως έργον φιλοσοφίας χριστιανικής, αλλά και ως υπόδειγμα ύφους καθαρού, εκλεκτού, ζωηρού. Η ιστορία, εξάλλου, δύναται να θεωρή ταύτας ως αντικείμενον σπουδής ψυχολογικής επί των αισθημάτων της εποχής εκείνης και ως ένα διάλογον μεταξύ δύο μεγάλων ψυχών, αίτινες δεν απέκρυπτον τίποτε η μία από της άλλης». 16 Χαρακτηριστική  είναι η προσφώνηση που υπάρχει στην αρχή των επιστολών: «Τη δεσποίνη μου, τη αιδεσιμωτάτη και θεοφιλεστάτη διακόνω Ολυμπιάδι, Ιωάννης επίσκοπος εν Κυρίω χαίρειν».
Οι επιστολές του Χρυσοστόμου προς την Ολυμπιάδα είναι, κοντά στα άλλα, και άριστος καθρέπτης των ανεκτιμήτων ηθικών θησαυρών τους οποίους ενέκλειε μέσα της η ευσεβής και φιλάνθρωπη και ευγενεστάτη ψυχή της Ολυμπιάδος. Ο Ιωάννης, για να την βγάλει από την άβυσσο της αθυμίας, μέσα στην οποία είχε βυθιστεί και για να της δείξει, επίσης, ότι στον κόσμο δεν δρα μόνον η αμαρτία και κακία, αλλά εκλάμπει και η ψυχική ωραιότητα, υπενθυμίζει σ’  αυτήν το ψυχικό μεγαλείο της, το οποίο μετουσιωνόταν σε ποικίλες αρετές και ιδίως σε απαράμιλλες εκφάνσεις ηρωϊκής διακονικής υπηρεσίας. Γράφει λοιπόν, μεταξύ των άλλων στη β΄του επιστολή: «Εγώ γαρ οίδα σου των λογισμών την ευγένειαν, οίδα της ευλαβούς σου ψυχής την ισχύν, οίδα της συνέσεως το πλήθος, της φιλοσοφίας την δύναμιν».17 Είναι τόσα τα κατορθώματά της, ώστε αυτή άπτεται «και αυτής της αψίδος των ουρανών».18 Αν και ήταν χήρα, υπερέβαλε και αυτές τις παρθένες σε αγιότητα. «Αναλογίζου, της γράφει, των κατορθωμάτων σου τας αντιδόσεις, την μετά των παρθένων χορείαν, τους φαιδρούς στεφάνους, τας παστάδας τας ιεράς, τον νυμφώνα των ουρανών… Αλλά μη μου των λόγων επιλάβη, και ει και εις τον χορόν των παρθένων σε κατελέξαμεν, εν χηρεία βεβιωκυίαν… Ο Παύλος όρον της παρθενίας τιθείς ου την απειρόγαμον παρθένον εκάλεσεν, αλλά την τα του Κυρίου μεριμνώσαν. Και Αυτός δε ο Χριστός δεικνύς όσω μείζων παρθενίας ελεημοσύνη, ής τα σκήπτρα κατέχεις αυτή και τον στέφανον ανεδήσω πάλαι, απ’  εκείνου μεν του χορού το ήμισυ μέρος εξέβαλεν, επειδή ταύτης εισήλθον χωρίς, μάλλον δε επειδή δαψιλώς αυτήν ουκ εκτήσαντο. Και γαρ είχον έλαιον, αλλ’ ουκ αρκούν. Τους δε χωρίς παρθενίας εισελθόντας, επειδή ταύτην ήσαν περιβεβλημένοι, μετά πολλής υπεδέξατο τιμής, ευλογημένους τε του Πατρός ονομάζων… και ου παρητήσατο, και αγγέλων και της κτίσεως πάσης παρούσης, τροφέας τε αυτού και ξενοδόχους αυτούς προσειπείν». 19 Τι σημασία έχει να είναι κανείς εξόριστος, να αλλάζει τόπους διαμονής, να διώκεται από παντού, να δημεύεται η περιουσία του, να σύρεται στα δικαστήρια και άλλα πολλά να παθαίνει, ρωτά ο Χρυσόστομος, εφόσον κατορθώνει και γίνεται κάτοχος του πλούτου που από κανέναν δεν αρπάζεται;
Άλλη αρετή της Ολυμπιάδος, εκτός από την παρθενία της, την ελεημοσύνη της, την υπακοή στον επίσκοπό της, την οποία εξαίρει ο Χρυσόστομος, ήταν η «ποικίλη και πολυειδής και πολύτροπος υπομονή της, την οποία αντέτασσε στα ποικίλα παθήματά της». 20
Στην ίδια επιστολή ο Χρυσόστομος εξαίρει και «την επί της τραπέζης» εγκράτεια. 21 Αναφερόμενος έπειτα στις προς χάριν του διακονικού έργου αγρυπνίες της, γράφει χαρακτηριστικώς: «Ώσπερ γαρ τοις άλλοις κατά φύσιν το καθεύδειν, ούτω σοι το εγρηγορέναι». 22 Δηλαδή, όπως άλλοι ενδιαφέρονται στην «καλή» ζωή, στην ευμάρεια και στα φαγοπότια, εσύ (Ολυμπιάδα) αγρυπνείς προσευχόμενη και έμαθες να βρίσκεσαι πάντα εν εγρηγόρσει στη ζωή σου.
Οι αρετές της Ολυμπιάδος έχουν μεγάλη αξία γιατί, όπως λέει ο ιερός Χρυσόστομος, δεν κατορθώθηκαν εν μέσω ευνοϊκών συνθηκών23 αλλά εν μέσω διώξεων.
Αξιοθαύμαστη, έπειτα, κατά τον Χρυσόστομο, ήταν και η απλότης στη περιβολή και στην εμφάνιση της Ολυμπιάδος.24
Έπειτα, προσπαθώντας ο Χρυσόστομος να την αποτρέψει από το να σκέπτεται τις αμαρτίες των άλλων ανθρώπων, της λέει: «Απαλλαγείσα του λογίζεσθαι τι ο δείνα ήμαρτε και τι ο δείνα επλημμέλησεν… Ου γαρ η οικία σου παντί ελθόντι ηνέωκτο μόνον, αλλά και πανταχού γης και θαλάττης πολλοί ταύτης απήλαυσαν της φιλοτιμίας δια της φιλοξενίας» 25 Η αγάπη της Ολυμπιάδας την έκανε να σκέπτεται και να λυπάται για τις αμαρτίες που έπρατταν άλλοι. Ο Χρυσόστομος όμως της λέει ότι φθάνει και περισσεύει το έργο της ελεημοσύνης που κάνει αδιακρίτως.
Έξοχα από ψυχολογικής απόψεως είναι και όσα ο Χρυσόστομος γράφει προς την Ολυμπιάδα για να εξάρει τον τρόπο με τον οποίο δεχόταν τον οδυνηρό χωρισμό  από τον πνευματικό της πατέρα (τον Χρυσόστομο).26
 Στην 14η επιστολή του Χρυσοστόμου βλέπουμε ότι η Ολυμπιάδα ήταν για τον άγιο το μόνο πρόσωπο που εμπιστευόταν τα πάντα. Γράφοντας προς αυτήν για διάφορα εκκλησιαστικά ζητήματα, τονίζει: «Παρακαλώ δε, απόρρητα έστω παρά σοι. Πλην παρά της σης ευλαβείας μηδείς ειδέτω τούτο». 27 Στην ίδια επιστολή εμπιστεύεται σ’  αυτήν και ένα οδυνηρό συναίσθημά του: «Ουδέν, λέγει, δέδοικα ως τους επισκόπους, πλην ολίγων».28 Πράγματι! Οι συκοφάντες εκ μέρους των επισκόπων της εποχής του ιερού Χρυσοστόμου ήταν πάρα πολλοί. Γι’  αυτό λέει ότι φοβάται περισσότερο τους κακούς επισκόπους.
Εκτός  όμως από τους ύμνους και τα εγκώμια του Χρυσοστόμου για το ψυχικό μεγαλείο της Ολυμπιάδας, υπέροχο και αριστουργηματικό είναι και το πνευματικό πορτραίτο της, όπως διασώζεται μέσα από τις σελίδες του συγχρόνου της ιστορικού Παλλαδίου.29

Η τελευτή της Ολυμπιάδος
Η Ολυμπιάδα, αφού πέρασε μια πολύπαθη και μαρτυρική ως διακόνισσα ζωή, τέλος-πιθανώς εξόριστη- πέθανε στη Νικομήδεια λίγο μετά την τελευτή του πνευματικού της Πατέρα ιερού Χρυσοστόμου. 30 Η μνήμη της ως αγίας εορτάζεται, στη μεν Ορθόδοξη Ανατολική Εκκλησία την 25η Ιουλίου, 31 ενώ στη Δυτική εκκλησία την 17ην Δεκεμβρίου.

 Β΄) ΟΙ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΕΣ ΣΙΛΒΙΝΑ, ΠΕΝΤΑΔΙΑ, ΠΡΟΚΛΑ, ΑΜΠΡΟΥΚΛΗ, ΣΑΒΙΝΙΑΝΗ, ΕΛΙΣΣΑΝΘΙΑ, ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΚΑΙ ΠΑΛΛΑΔΙΑ

Εκτός της αγίας Ολυμπιάδος, που όπως είπαμε, η δράση της συνδέθηκε άμεσα με τη ζωή του ι. Χρυσοστόμου έχουμε κι άλλες διακόνισσες που τα ονόματά τους είχαν άμεσο σύνδεσμο με τη ζωή και τις διώξεις του ιερού Χρυσοστόμου. Κι αυτές είναι οι διακόνισσες Σιλβίνα, Πενταδία, Πρόκλα, Αμπρούκλη, Σαβινιανή, Ελισσανθία, Μαρτυρία και Παλλαδία.

ΣΙΛΒΙΝΑ
Η Σιλβίνα ή Σαλβίνα ήταν κόρη του σκληρού και αιμοχαρούς ηγεμόνος της Νουμιδίας Γίλδωνος. Αυτή, σε πολύ μικρή ηλικία είχε οδηγηθεί από τον Μέγα Θεοδόσιο σαν όμηρη στην αυλή του παλατιού του, όπου μορφώθηκε Χριστιανικώς μαζί με τα άλλα νεαρά μέλη της αυτοκρατορικής οικογένειας. Έγινε χριστιανή έχοντας πολύ ζήλο και αγάπη για το Θεό, σε αντίθεση με τον πατέρα της που έγινε διώκτης  της Εκκλησίας του Χριστού. Όταν η Σιλβίνα ενηλικιώθηκε ο Θεοδόσιος την πάντρεψε με τον ανεψιό της αυτοκράτειρας Νεβρίδιο, ο οποίος είχε ανατραφεί και εκπαιδευθεί μαζί με τους εξαδέλφους του Αρκάδιο και Ονώριο, τους μελλοντικούς αυτοκράτορες. Όταν πέθανε ο Νεβρίδιος η Σιλβίνα έμεινε χήρα με δύο παιδιά. Έτσι αποφάσισε να αφιερωθεί εξ ολοκλήρου στα έργα της Χριστιανικής διακονίας. Ως διακόνισσα η Σιλβίνα κατέστη η προστάτιδα των εκκλησιών της Ανατολής στην αυλή του Αρκαδίου. Από τα πλέον απομακρυσμένα άκρα της αυτοκρατορίας κατέφευγαν σ’  αυτήν, έχοντας απόλυτη ελπίδα στην αγάπη της και στη μεσιτεία της στον αυτοκράτορα και την αυτοκράτειρα. Γρήγορα όμως η Σιλβίνα έχασε την αυτοκρατορική εύνοια λόγω της μεγάλης και σταθεράς αφοσιώσεώς της στον άγιο Ιωάννη το Χρυσόστομο.

ΠΕΝΤΑΔΙΑ

Η Πενταδία ήταν σύζυγος του ύπατου Τιμασίου, ο οποίος είχε εξορισθεί από τον ευνούχο Ευτρόπιο στην όαση της Αιγύπτου, απ’  όπου και εξαφανίσθηκε. Μετά την τραγική εξαφάνιση του συζύγου της, τον οποίο είχε ακολουθήσει μέχρι την εξορία, η Πενταδία διωκομένη καταφεύγοντας από καταφύγιο σε καταφύγιο, στο τέλος, βλέποντας ότι θα συλληφθεί ζήτησε άσυλο σε ένα ναό της Κων/πόλεως. Ο Ευτρόπιος θέλησε να παραβιάσει την απαραβίαστη ασυλία του ναού, αλλά ο Χρυσόστομος διαμαρτυρώμενος εντονώτατα για την μελετώμενη από τον Ευτρόπιο βεβήλωση του ιερού Ναού, έσωσε τη ζωή της Πενταδίας. Για να ανταποδώσει το καλό αυτό που της έκανε ο ιερός Χρυσόστομος η Πενταδία μόλις έγινε διακόνισσα αφοσιώθηκε ολοκληρωτικά στον άγιο. Ο δε ιερός Χρυσόστομος της απέστειλε από το τόπο της εξορίας του πάμπολλες επιστολές. Στην υπ’  αριθμ. 94 επιστολή, επί παραδείγματι, την επαινεί για την ανδρεία στάση που επέδειξε όταν συκοφάντησαν τον ίδιο και τους φίλους του λέγοντας ότι τάχα ήταν αίτιοι εμπρησμού της Κων/πόλεως λίγο μετά την εξορία του. Η στάση της αυτή φάνηκε μαζί με της Ολυμπιάδος μέσα στο δικαστήριο. Όπου καταντρόπιασε τους συκοφάντες,32 υποστηρίζοντας με θάρρος τον πνευματικό της πατέρα ιερό Χρυσόστομο.

ΠΡΟΚΛΑ

Η Πρόκλα ήταν κι αυτή μαζί με την Ολυμπιάδα, την Πενταδία και την Σιλβίνα κοντά στον ιερό Χρυσόστομο. Ήταν τόσο μεγάλη η ταραχή της για την εξορία του πνευματικικού πατέρα της, ώστε, όπως λέγει ο ιστορικός Παλλάδιος, «συγχυθείσα δάκρυσιν εκυλινδούτο περί τους πόδας αυτού. Τότε νεύσας (ο Ιωάννης) τινί των σεμνών πρεσβυτέρων λαβέ ταύτας (τις διακόνισσες, ανάμεσα στις οποίες ήταν και η Πρόκλα) εντεύθεν, είπε, ίνα μη τους όχλους ταράξωσιν…»33 Βούρκωσε στο κλάμα η Πρόκλα που τα δάκρυά της έτρεχαν στα πόδια του αγίου.

ΑΜΠΡΟΥΚΛΗ34
Και η Αμπρούκλη ήταν μία από τις εκλεκτές διακόνισσες του Χρυσοστομικού κύκλου. Οι υπ’  αριθμ. 96, 103 και 191 επιστολές του, τις οποίες έγραψε ο Χρυσόστομος στο τόπο της εξορίας του στην Κουκουσό της Αρμενίας απευθύνονται «Αμπρούκλη διακόνω και ταις συν αυτή».35 Στην πρώτη απ’  αυτές γράφει μεταξύ άλλων: «Εν γαρ διανοία πανταχού περιφέρομεν υμάς, εκπληττόμενοι το απερίτρεπτον υμών της γνώμης και την πολλήν ανδρείαν. Γράφε δη και αυτή συνεχώς ημίν, τα περί της υγείας της σης ευαγγελιζομένη και του οίκου σου παντός, ίνα πολλήν και εντεύθεν καρπωσώμεθα την παράκλησιν».36  Στην δεύτερη από τις παραπάνω επιστολές, στην οποία την προσφωνεί «δέσποιναν τιμιωτάτην και ευλαβεστάτην», εξαίρει τις αρετές και τα κατορθώματά της. 37 Χαρακτηριστικό είναι και το εξής τεμάχιο της τρίτης επιστολής του προς την Αμπρούκλη, το οποίο φανερώνει την ενότητα ανάμεσα στον Ιωάννη και την διακόνισσά του.38

ΣΑΒΙΝΙΑΝΗ

Στην 13η επιστολή του αγ. Ιωάννου προς την Ολυμπιάδα λέει ότι στην Κουκουσό συναντήθηκε με την Σαβινιανή, που ήταν διακόνισσα της Αντιοχειανής εκκλησίας-πιθανώτατα θεία του. Αυτή, μόλις έμαθε για τον άδικο διωγμό του Χρυσοστόμου στην εξορία, αναχώρησε από τη Συρία με σκοπό να τον συναντήσει. 39
 
Γ΄) ΑΛΛΕΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΣ  ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΕΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ
Εκτός από την αγία Ολυμπιάδα, για την οποία κάναμε εκτενές αφιέρωμα σε προηγούμενο κεφάλαιο έχουμε κι άλλες διακόνισσες. Δεν είναι μόνο η αγία Μακρίνα, αδελφή του Μ. Βασιλείου και του Γρηγορίου Νύσσης. Υπάρχουν κι άλλες για τις οποίες θα αναφερθούμε στη συνέχεια. Όσον αφορά τώρα την αγία Μακρίνα, ο Γρηγόριος Νύσσης αναφερόμενος στην πραγματεία του που έχει ως θέμα «εις τον βίον της οσίας Μακρίνης40 μαζί με την υπ’  αριθμ. 19 «προς τινα Ιωάννην περί τινων υποθέσεων επιστολή»  του, εξυμνεί την αδελφή του για τη μεγάλη της αγάπη ως διακόνισσας.41
Διακόνισσα ήταν και η φίλη της Μακρίνας Λαμπαδία. Η οποία αναφέρεται από τον Γρηγόριο Νύσσης σαν «προτεταγμένη του χορού των παρθένων εν τω της διακονίας βαθμώ».42
Ονομαστή επίσης διακόνισσα υπήρξε και η σύζυγος του Γρηγορίου Νύσσης Θεοσέβεια, η οποία χειροτονήθηκε διακόνισσα αμέσως μετά την χειροτονία του συζύγου της ως αρχιεπισκόπου. Ο θάνατός της βύθισε στο πένθος όλη την Εκκλησία. Γι’  αυτό ο άγιος Γρηγόριος Ναζιανζηνός απέστειλε μια περίφημη παραμυθητική επιστολή του όπου αποκαλεί την Θεοσέβεια ως «όντως ιεράν, το της Εκκλησίας καύχημα, το του Χριστού καλλώπισμα, το της καθ’  ημάς γενεάς όφελος, την γυναικών παρρησίαν».
Και ο Θεοδώρητος, ο οποίος έζησε τον 5ο αι. μ.Χ., στην Εκκλησιαστική του Ιστορία εξαίρει την δράση μιάς διακόνισσας, της οποίας όμως, δυστυχώς, δεν αναφέρει το όνομα. Η διακόνισσα αυτή προσείλκυσε στην Χριστιανική πίστη το γιο ενός εθνικού ιερέως. Να μερικά χαρακτηριστικά σημεία της διηγήσεως του Θεοδωρήτου: «Νέος δε τις ιερέως υιός εν δυσσεβεία τραφείς κατ’  εκείνον τον καιρόν εις τον των ευσεβών μετέστη χορόν. Γυνή γαρ  τις επίσημος εν ευλαβεία και του της διακονίας ηξιωμένη χαρίσματος συνήθης ή, της τούτου μητρός. Αύτη τούτον μετά της μητρός αφικνούμενον (έτι γαρ μειρακύλλιον ήν) ησπάζετό τε και προύτρεπεν εις ευσέβειαν. Και της μητρός δε τελευτησάσης, αφικνείτο προς ταύτην ο νέος και της συνήθους διδασκαλίας απήλαυε, παγίως δε τας συμβουλάς εισδεξάμενος ήρετο την διδάσκαλον, τις άν γένοιτο πόρος, δι’  ού δυνατόν και την του πατρός δεισιδαιμονίαν φυγείν και της παρ’  αυτών κηρυττομένης αληθείας μεταλαχείν».
Πραγματικά, η διακόνισσα αυτή υπέδειξε στο νέο την οδό της αληθείας και τον βοήθησε να νικήσει την αντίδραση του ειδωλολάτρη πατέρα του, ο οποίος συνδεόταν μετά του Ιουλιανού του παραβάτη. Έτσι ο νέος μόλις βαπτίστηκε χριστιανός, «μετά την Ιουλιανού τελευτήν και τον πατέρα του προς την αλήθειαν εποδήγησεν».43
Αλλά, εκτός από τις παραπάνω κυριώτερες γνωστές και επιφανείς διακόνισσες, καθ’  όλη τη διάρκεια της βυζαντινής αυτοκρατορίας εργάστηκαν στην Εκκλησία και άλλες διακόνισσες. Αυτές, εργαζόμενες εκ του αφανούς και ανιδιοτελώς, αποτελούν τις άγνωστες φάλαγγες των ηρωίδων της Χριστιανικής διακονίας και αγάπης. Κανένα βιβλίο δεν ομιλεί για τις πράξεις ή τα ονόματά τους, κανείς ιστορικός ή χρονογράφος δεν τις αναφέρει, γιατί απλούστατα δεν εγνώριζε η αριστερά τους τι εποίει η δεξιά των. Η ηρωϊκή εργασία τους επιτελείτο κρυφά για τους ανθρώπους και γνωστά για το Θεό.






 ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Όπως είδαμε στην παρούσα εργασία, ο Θεσμός των διακονισσών της Εκκλησίας, δεν είναι Θεσμός που η ζωή του ήταν μόνο λίγα χρόνια και μετά από λίγο καταργήθηκε. Αντίθετα, είναι Θεσμός που φτάνει μέχρι και το Μεσσαίωνα. Κατά τους χρόνους του Διαφωτισμού η προτεσταντική «αφυπνιστική κίνηση», όπως λεγόταν, ωρίμασε λίγο-λίγο την ιδέα της συστηματικής διοργανώσεως της γυναικείας διακονίας. Τεράστια ώθηση προς την ανάπτυξη αυτή έδωσε και το παράδειγμα των ορθοδόξων «χηρών του ελέους» τις οποίες η χήρα βασίλισσα της Ρωσίας είχε τοποθετήσει προς υπηρεσίαν στο νοσοκομείο της στη Πετρούπολη. Για τις χήρες αυτές θέσπισε η βασίλισσα κανονισμό, προσαρμοσμένο στη ρωσική ορθόδοξη ατμόσφαιρα. Η εργασία της ρωσικής αυτής γυναικείας διακονίας έγινε γνωστή στη Δύση το 1827 από μια σχετική συγγραφή του ιατρού Dr. Julius. Έτσι, αφού προλειάνθηκε το έδαφος, σήμανε τελικά η ώρα της ιδρύσεως και διοργανώσεως της πρώτης «αδελφότητος των διακονισσών» στο Κάϊζερσβερτ (βλ. λ. διακονισσών, αδελφότητες, Θ.Η.Ε. ) Οι διακόνισσες, όπως εκθέσαμε και στην εργασία μας, αν και δεν ιερουργούσαν, εν τούτοις εισέρχωνταν στο ιερό Θυσιαστήριο. Τόσο στα πρώτα χρόνια του Χριστιανισμού, όσο και στη βυζαντινή περίοδο, οι διακόνισσες επιτελούσαν μεγάλο έργο. Όσοι δε υποστηρίζουν ότι η σύγχρονη Εκκλησία υποτιμά την γυναίκα, ψεύδονται ασυστόλως. Και ψεύδονται γιατί η γυναίκα σήμερα στην Ορθόδοξη Εκκλησία, λαμβάνοντας ενεργό ρόλο στην οργάνωση των Ενοριών, προσφέρει  μεγάλο ιεραποστολικό έργο. Μπορεί να μη κηγρύττει και ιερουργεί-όπως δυστυχώς –θέλουν πολλοί Ευρωπαίοι να χειροτονείται και να λαμβάνει το βαθμό του πρεσβυτέρου, με ό,τι συνεπάγεται τούτο, δίνει όμως το παρόν στη προσφορά της γεμάτης ταπείνωση και ανιδιοτέλειας Χριστιανικής αγάπης.
Σήμερα δεν υφίσταται ο Θεσμός των διακονισσών γιατί εξέλιπαν και οι λόγοι διατηρήσεώς του. Στους βυζαντινούς χρόνους, που εκτός από μικρά βαπτίζονταν και μεγάλοι στην ηλικία άνθρωποι, όπως είδαμε, είχαμε τις διακόνισσες για να χρίουν τις γυναίκες που βαπτίζονταν. Για τους ευνόϊτους λόγους, προς αποφυγή σκανδαλισμού των πιστών.
Οι διακόνισσες της αρχαίας Εκκλησίας αλλά και των βυζαντινών χρόνων πρέπει να μας κάνουν όλους σήμερα να αναλογιστούμε το πώς και με ποιο τρόπο οι γυναίκες θα μπουν στην ενορία. Το πώς δηλ. θα κάνουμε τις γυναίκες-όχι μόνο τυπικά μέλη- αλλά συνειδητά και ενεργά μέλη προσφέροντας ανιδιοτελώς την αγάπη τους προς τους πάσχοντες και ενδεείς αδελφούς μας. Γνώμη μου είναι πως ο πόνος και η θλίψη δεν υπάρχουν μόνο σε μια εποχή για να εξαφανισθούν σε μια άλλη. Και σήμερα υπάρχουν  πάσχοντες όπου οι γυναίκες της Ορθοδόξου Εκκλησίας μπορούν να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους. Και όχι μόνο. Οι γυναίκες δύνανται ακόμη να βοηθήσουν και στην οργάνωση των Ορθοδόξων ενοριών στο τομέα της φιλανθρωπίας.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ  Α΄ΜΕΡΟΥΣ
ΠΕΜΠΤΟΥ (Ε΄) ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ


 1.  βλ. Μανουήλ Γεδεών «Βυζαντινό εορτολόγιο» Κων/πολη 1895 σελ. 136
 2.  βλ. Μιχαήλ Γαλανού «οι βίοι των αγίων ολοκλήρου του έτους» (μην Ιούλιος) 1908 σελ. 165
 3.  Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος ως αρχιεπίσκοπος Κων/πόλεως σελ. 37
 4.  βλ. Λαυσαϊκή Ιστορία Παλλαδίου (κεφ. ρμδ΄περί Ολυμπιάδος, MIGNE τόμ. 34 στίχ. 1244-1250)
 5.  βλ. Παλλαδίου Διάλογος ιστορικός… περί Χρυσοστόμου, κεφ. ιστ΄ MIGNE τόμ. 47 στίχ. 60-61
 6.  βλ. Σωζομένου «Εκκλησιαστική Ιστορία» βιβλίο η΄κεφ. θ΄ MIGNE τόμ. 62 στίχ. 1537
 7. βλ. «βίος και Πολιτεία…Ολυμπιάδος» Μανουήλ Γεδεών «Βυζαντινό εορτολόγιο» Κων/πολη 1895 σελ. 137
 8.  βλ. Διάλογος ιστορικός …περί βίου και πολιτείας ι. Χρυσοστόμου κεφ. ιστ΄ MIGNE τόμ. 47 στίχ. 61
 9.  βλ. Παλλαδίου MIGNE τόμ. 47 στίχ. 56-58
 10. βλ. Σωζομένου «Εκκλησιαστική Ιστορία» βιβλίο η΄κεφ. θ΄ MIGNE τόμ. 67 στίχ. 1537-1539
 11. βλ. Σωζομένου «Εκκλησιαστική Ιστορία» βιβλίο η΄κεφ. κδ΄ MIGNE τόμ. 67 στίχ. 1577-1579
 12. βλ. Σωζομένου «Εκκλησιαστική Ιστορία» βιβλίο κζ΄παράβ. Κ. Αμάντου Ιστορία του βυζαντινού κράτους τόμ. 1, 1939 σελ. 88
 13. βλ. Δ.Μπαλάνου «Πατρολογία» σελ. 373
 14. βλ. MIGNE τόμ. 52 στίχ. 549 και εξ. Παράβ. Δ. Μπαλάνου, ένθ’  ανωτέρω σελ. 373
 15. βλ. Μιχαήλ Γαλανού ένθ’  ανωτέρω σελ. 166
 16. βλ. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος ως αρχιεπίσκοπος Κων/πόλεως σελ. 245
 17. βλ. επιστολή β΄Χρυσοστόμου MIGNE τόμ. 52 στίχ. 556
 18. βλ. επιστολή β΄Χρυσοστόμου MIGNE τόμ. 52 στίχ. 559
 19. βλ. επιστολή β΄Χρυσοστόμου MIGNE τόμ. 52 στίχ. 559-460
 20. βλ. επιστολή β΄Χρυσοστόμου MIGNE τόμ. 52 στίχ. 560
 21. βλ. επιστολή β΄Χρυσοστόμου MIGNE τόμ. 52 στίχ. 561. Παράβ. «Διάλογος Ιστορικός Παλλαδίου» MIGNE  τόμ. 47 στίχ. 61
 22. βλ. MIGNE τόμ. 52 στίχ. 561
 23. βλ. MIGNE τόμ. 52 στίχ. 561
 24. βλ. MIGNE τόμ. 52 στίχ. 566
 25. βλ. MIGNE τόμ. 52 στίχ. 567
 26. βλ. MIGNE τόμ. 52 στίχ. 568-571
 27. βλ. MIGNE τόμ. 52 στίχ. 613 και 616 «επιστολή ιδ΄Χρυσοστόμου»
 28. βλ. MIGNE τόμ. 52 στίχ. 617 «επιστολή ιδ΄Χρυσοστόμου». Παράβ. Γρηγορ. Θεολόγου και Ιωάννου Χρυσοστόμου Παραινέσεις προς Ολυμπιάδα, Αθήνα 1997, έκδ. στ΄σελ. 114
 29. βλ. Διάλογος Ιστορικός Παλλαδίου … κεφ. ιστ΄ MIGNE τόμ. 47 στίχ. 61
 30. βλ. «Βίος και Πολιτεία Ολυμπιάδος» σελ. 416 και εξής. «Διήγησις της οσίας και θεοφιλεστάτης ηγουμένης Σεργίας εις την οσίαν Ολυμπιάδα» ANALEKTA BOLLANDIANA  τόμ. 16 (1897) σελ. 44-51. Νικηφόρου Καλλίστου  «περί της αγίας και μακαρίας Ολυμπιάδος» (Εκκλησιαστική Ιστορία τόμ. 13 κεφ. 24 MIGNE τόμ. 146 στίχ. 1009-1014).
 31. βλ. Βασιλειανόν Μηνολόγιον MIGNE τόμ. 117 στίχ. 557-560



ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ  Β΄ ΚΑΙ Γ΄ΜΕΡΟΥΣ
Ε΄ΠΕΜΠΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ



32.         βλ. Σωζομένου «Εκκλησιαστική Ιστορία» βιβλίο η΄κεφ. κδ΄MIGNE τόμ. 67 στίχ. 1577
33.                  βλ. Διάλογος Ιστορικός Παλλαδίου, κεφ. ι΄MIGNE τόμ. 47 στίχ. 35
34.                  Για τη ζωή της δεν έχουμε επαρκείς πληροφορίες
35.                  βλ. επιστολή 96 ιερού Χρυσοστόμου, MIGNE  τόμ. 52 στίχ. 659-660. Επιστολή 103 του αυτού Πατρός MIGNE τόμ. 52 στίχ. 662-665. Επιστολή 191 Χρυσοστόμου MIGNE τόμ. 52 στίχ. 718-719
36.                  βλ. MIGNE  τόμ. 52 στίχ. 660
37.                  βλ. MIGNE τόμ. 52 στίχ. 662
38.                  βλ. MIGNE τόμ. 52 στίχ. 719
39.                  βλ. επιστολή 13 προς Ολυμπιάδα MIGNE τόμ. 52 στίχ. 610-612
40.                  βλ. Μανουήλ Γεδεών MIGNE τόμ. 52 στίχ. 136-139, ANALEKTA BOLLANDIAN τόμ. 15 σελ. 415
41.   βλ. MIGNE τόμ. 46 στίχ. 960-1000

Kindly Bookmark this Post using your favorite Bookmarking service:
!-