Ο Θεσμός τών διακονισσών μέρος πέμπτον

Οι κυριώτεροι τομείς εργασίας των διακονισσών, η οποία εργασία προ πάντων αφορούσε: « εις τας των γυναικών υπηρεσία»1, είναι οι εξής:

Το έργο της φιλανθρωπίας των διακονισσών

1 Ένας από τους σπουδαιότερους τομείς  εργασίας των διακονισσών ήταν η άσκηση των έργων της αγάπης. Ήταν οι άγγελοι του ελέους και οι επισκέπτριες αδελφές των ασθενών2, των «θλιβομένων» και των ενδεών γυναικών3, μεταδίδοντας σ’  αυτές τα δώρα της Χριστιανικής αγάπης. Οι διακόνισσες επισκέπτονταν τους φυλακισμένους χριστιανούς, προσκομίζοντας τις υπέρ αυτών προσφορές. Στην φιλανθρωπική εργασία των διακονισσών μπορεί να υπαχθεί και η φιλοξενία των γυναικών, για την οποία ορίζονται στις Αποστολικές Διαταγές τα εξής: «Ει δε πτωχός ή αγενής ή ξένος επέλθοι… τούτοις τόπον ποιήσει εξ όλης της καρδίας αυτού ο διάκονος…Το αυτό ποιήτω και η διάκονος ταις επερχομέναις γυναιξί, πτωχαίς είτε πλουσίοις»4.
Στην εκκλησία των Διαμαρτυρομένων κατά το Διαφωτισμό και εντεύθεν έγινε προσπάθεια αναζωπυρώσεως και εξασκήσεως εκ μέρους των γυναικών των έργων της αγάπης. Όσον αφορά τώρα τα παρ’ ημίν συμβαίνοντα, είναι όλως ελπιδοφόρος η προσπάθεια η οποία παρατηρείται τα τελευταία έτη στη πατρίδα μας προς ανάπτυξιν της γυναικείας διακονίας.
Αν και δεν διακονούν οι γυναίκες όπως τα χρόνια του βυζαντίου εν τούτοις πρέπει να το ομολογήσουμε ότι οι γυναίκες μπορούν να προσφέρουν στην Ορθόδοξη Εκκλησία μεγάλο ιεραποστολικό έργο.
Όσον αφορά τώρα το Βυζάντιο η φιλανθρωπική δράση των διακονισσών, όπως και η των διακόνων, ασκούνταν κάτω από τη στενή πάντοτε συνεργασία με τον επίσκοπο, τον οποίο αυτές αντιπροσώπευαν στις τάξεις του γυναικείου φύλου, με το να είναι αγγελιοφόροι του. 5
Γι’  αυτό οι Αποστολικές Διαταγές παραγγέλουν στους διακόνους και στις διακόνισσες τα εξής:
«Χρή ούν υμάς επισκέπτεσθαι πάντας τους δεομένους επισκέψεως. Και περί των θλιβομένων αναγγέλετε τω επισκόπω υμών. Ψυχή γαρ αυτού και αίσθησις είναι οφείλετε, εύσκυλτοι και ευήκοοι εις πάντα όντες αυτώ, ως επισκόπω υμών και πατρί και διδασκάλω»6.

Το ιεραποστολικό και κατηχητικό έργο τους
2 Άλλος σπουδαίος τομέας εργασίας των διακονισσών ήταν η ιεραποστολική, κατηχητική και διδακτική τους εργασία στον γυναικείο κόσμο. Μόνο που το κήρυγμα μέσα στο ναό απαγορευόταν ρητώς γι’  αυτές. Οι διακόνισσες αφ’  ενός προσείλκυαν πολλές γυναίκες του εθνικού κόσμου στη Χριστιανική πίστη και αφ’  ετέρου διενεργούσαν την Κατήχηση των κατηχουμένων γυναικών. Διδάσκοντάς τες τις αλήθειες του Συμβόλου της Πίστεως, τον τρόπο αποκρίσεως στις ερωτήσεις του εκκλησιαστικού λειτουργού κατά την ώρα του βαπτίσματος, όπως και τους κανόνες Χριστιανικής συμπεριφοράς πριν το βάπτισμα  και μετά απ’  αυτό. Και, τρίτον, δίδασκαν και νουθετούσαν πολλές φορές τις βαπτισμένες γυναίκες, είτε  ομαδικά, είτε ατομικά σε ζητήματα που αφορούσαν άλλοτε μεν στην ατομική ή οικογενειακή ή κοινωνική ζωή της γυναίκας, άλλοτε δε στα καθήκοντα μιας αφιερωμένης στο Θεό γυναίκας.

Άλλες αρμοδιότητες των διακονισσών

3 Οι διακόνισσες, όμως, δεν απέδιδαν έργο  μόνο στο ιεραποστολικό και κατηχητικό τομέα, αλλά και σ’  όλες τις εκδηλώσεις της εκκλησιαστικής ζωής, όπου αποτελούσαν τον συνδετικό κρίκο μεταξύ των Κληρικών και των Χριστιανών, οδηγώντας τις γυναίκες προς εκείνους και προπαρασκευάζοντας τις μετ’  αυτών συναντήσεις και συνομιλίες.
Οι διακόνισσες σ’  ότι αφορούσε τις γυναίκες εκπροσωπούσαν τον επίσκοπο και εκτελούσαν όλες τις εμπιστευτικές υποθέσεις που τους ανέθετε. Κατά τον Επιφάνιο, ένα από τα πλέον λεπτά καθήκοντα των διακονισσών  ήταν «η επίσκεψις πάθους»8. Που σημαίνει, όπως ερμηνεύεται από την
πλειονότητα σχεδόν των ερμηνευτών, ότι όταν υπήρχαν υπόνοιες ότι άλλες παρθένες διακόνισσες ή εκκλησιαστικές παρθένες, αφιερωμένες στο Θεό, υπέστησαν ηθική πτώση και απώλεσαν την σωματικήν των παρθενία, αποστέλλονταν σ’  αυτές ειδικές και έμπιστες διακόνισσες, οι οποίες διενεργούσαν σωματική αυτοψία και ενόρκως μαρτυρούσαν στους επισκόπους για το αν είναι αληθινή ή ψευδή η υπόνοια.9

Η μέριμνα των διακονισσών για την πνευματική πρόοδο των χριστιανών γυναικών
4 Κύριο καθήκον των διακονισσών ήταν η γενική επίβλεψη των χριστιανών γυναικών. Η οποία επίβλεψη ασκούνταν όχι μονάχα στο ναό, κατά την ώρα της Θείας Λειτουργίας και κάθε άλλης δημόσιας Θρησκευτικής Λατρείας, αλλά και έξω απ’  το ναό, σ’  αυτόν τον ιδιωτικό βίο. Οπότε συνδυαζόταν με την κατ’  οίκον διδασκαλία, παρέχοντας συμβουλές ή και -αν χρειαζόταν-, ελέγχοντας και επιπλήττοντας. Πολλές φορές, για καλύτερη παρακολούθηση της πνευματικής κατάστασης της ζωής των βαπτιζομένων γυναικών οι διακόνισσες γίνονταν «ανάδοχοι» ή «πνευματικές μητέρες» των.
Οι διακόνισσες, ακόμη, είχαν την επίβλεψη των εκκλησιαστικών παρθένων και των γυναικών που δεν ανήκαν στη τάξη των διακονισσών «εκκλησιαστικών χηρών», οι οποίες ώφειλαν να υπακούουν στις διακόνους.10 Σπουδαίος τομέας εργασίας πολλών εξέχουσων διακονισσών ήταν η διεύθυνσις των «οίκων παρθένων» ή «παρθενώνων», που έδρευαν στην ενορία. Στους οποίους οίκους αυτές ήταν διδασκάλισσες και οδηγοί των εκκλησιαστικών παρθένων στην υψηλή τους αποστολή. Έτσι η διακόνισσα Λαμπαδία ήταν «προτεταγμένη του χορού των παρθένων εν τω της  διακονίας βαθμώ». 11

Οι διακόνισσες μέσα στα μοναστήρια

5. Άξια ιδιαίτερης μνείας είναι η θέση και εργασία πολλών διακονισσών στα γυναικεία μοναστήρια. Στα οποία αυτές, άλλοτε μεν εξασκούσαν τα διακονικά τους καθήκοντα εντός του καθολικού (ναού) της Μονής και άλλοτε αναλάμβαναν τα καθήκοντα της Ηγουμένης. Σύμφωνα με την ανά τους αιώνας διηκούσα τάξη, στις διακόνισσες ήταν παραχωρημένη από την Εκκλησία ηγετική θέση έναντι των τάξεων «εκκλησιαστικών χηρών ή παρθένων ή και αφιερωμένων γενικά στο Θεό γυναικών, διακόνισσα μπορούσε να είναι ακόμη και Ηγουμένη της Μονής. Γιατί εκτός από την Ολυμπιάδα, η οποία ξέρουμε ότι ήτο Ηγουμένη του μοναστηρίου που η ίδια ίδρυσε στην Κωνσταντινούπολη, και το οποίο βρισκόταν γύρω από το Ναό της του Θεού Σοφίας, ηγουμένη πιθανώς να ήταν και η αγία Μακρίνα. Κατά το τέλος του Δ΄αιώνα αναφέρεται ότι σε γυναικείο μοναστήρι, που βρισκόταν περί τον ποταμό Καλύκανδο, κοντά στην Σελεύκεια, ηγουμένη ήταν η SANCTA DIACONISSA MARTHANA. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική νομοθεσία του αιρεσιάρχη Σευήρου, μονοφυσίτου πατριάρχου Αντιοχείας, οι ηγουμένες των γυναικείων μονών ήταν διακόνισσες.

Οι διακόνισσες ως «πυλωροί» στους ναούς

6. Σημαντικοί τομείς εργασίας των διακονισσών ήσαν επίσης και οι εντός του ναού εργασίες τους.
Κατά την ώρα της Λατρείας ορισμένες διακόνισσες που είχαν αυτό το διακόνημα εκτελούσαν χρέη «πυλωρών» ή «θυρωρών» και  κάθονταν στις θύρες των ναών  εμποδίζοντας τις γυναίκες που δεν ήσαν βαπτισμένες να εισέλθουν μέσα στο κυρίως ναό. Ένας Σύρος συγγραφέας επιστολής «προς Αντιοχείαν», η οποία αποδόθηκε εσφαλμένα στον άγιο Ιγνάτιο Αντιοχείας, αφού γράφτηκε στις αρχές του 5ου αιώνα, λέγει: «Ασπάζομαι τας φρουρούς των αγίων πυλών, τας εν Χριστώ διακόνους. Ασπάζομαι τας Χριστολήπτους παρθένας»12.
Οι διακόνισσες φρόντιζαν για τη τάξη στο ναό, την ευπρέπεια και καθαριότητα των θέσεων των γυναικών, οι οποίες (θέσεις) ήταν χωρισμένες από τις θέσεις των ανδρών, λαμβάνοντας θέση στο ένα κλείτος του Ναού. Προηγούνταν μπαίνοντας στο Ναό οι διακόνισσες, έπονταν όσες δεν είχαν διακονικό αξίωμα χήρες ή παρθένες και ακολουθούσαν οι έγγαμες γυναίκες και οι νεάνιδες.13Τα παιδιά, ή έμεναν κοντά στις μητέρες τους, ή λάμβαναν  θέση τελείως  μπροστά, οπότε και επιβλέπονταν από μία διακόνισσα που είχε αυτό το διακόνημα. Έργο ακόμη της διακόνισσας στο Ναό είναι να υποδεικνύει στις γυναίκες τις θέσεις τους.14Φρόντιζαν ώστε οι νεάνιδες να παραχωρούν τις θέσεις τους στις μεγαλύτερες γυναίκες, παρείχαν τιμητικές θέσεις στις παρευρισκόμενες στο Ναό ξένες γυναίκες, επέπλητταν όσες δεν έρχονταν εγκαίρως στη Θεία Λατρεία και συμπροσεύχονταν μαζί τους να δώσει ο Θεός σ’  αυτές περισσότερο ζήλο. Όπως οι διάκονοι «επεσκόπουν τον λαόν», έτσι και οι διακόνισσες, «επεσκόπουν», πιθανώτατα, τις γυναίκες «όπως μη τις ψιθυρίση ή νυστάξη ή γελάση ή νεύση. Χρή γαρ εν εκκλησία επιστημόνως και νηφαλίως και εγρηγορότως εστάναι και εκτεταμένην έχειν την ακοήν επί τον του Κυρίου λόγον». 15Δεν είναι μόνο οι Αποστολικές Διαταγές που ζητούν εγρήγορση μέσα στο Ναό. Όλοι οι Πατέρες θέλουν οι χριστιανοί να είναι εν ώρα Λατρείας νηφάλιοι και να μη κοιμούνται. Γιατί θεωρούν –όπως και είναι- ότι η ώρα της Λατρείας είναι η πιο ιερή της ζωής μας. Οι διακόνισσες, πιθανώτατα έδιδαν και το σύνθημα συμμετοχής των γυναικών στο υποψάλσιμο κατά την ώρα της Λατρείας και  έκαναν για τις γυναίκες την αρχή του διδομένου κατά την ώρα Θείας Λειτουργίας «φιλήματος της ειρήνης», κατά το οποίο «οι άνδρες ησπάζοντο τους άνδρας και αι γυναίκες τας γυναίκας»16, όπως μας πληροφορεί ο καθηγητής Π. Τρεμπέλας.
Οι διακόνισσες κατά τη πρώτη Χριστιανική αλλά και  βυζαντινή περίοδο, αναμφίβολα, έμπαιναν στο Θυσιαστήριο. Κι αυτό όχι μονάχα κατά την ώρα της Θείας Λειτουργίας, αλλά και σ’  άλλες περιστάσεις. Ο 44ος κανόνας της Συνόδου Λαοδικείας (341 με 381 μ.Χ.) λέει ότι «ου δει γυναίκας  εν τω Θυσιαστηρίω εισέρχεσθαι»17. Δεν αφορά όμως τις διακόνισσες. Αφορούσε τις  μη χειροτονούμενες διακόνισσες.18 Αντιθέτως όσες ανήκουν στον Κλήρο γυναίκες  έχουν είσοδο στο ιερό Βήμα. Όταν η αδελφή του Μ. Βασιλείου και Γρηγορίου Νύσσης, αγ. Μακρίνα ήταν ασθενής, «εντός γενομένη του Θυσιαστηρίου, παννύχιον προσπίπτει τω Θεώ των ιάσεων»19. Ο Βαλσαμών λέγει ότι ενώ «πάλαι ποτέ» οι διακόνισσες είχαν «βαθμόν εν τω Βήματι», κατά τους χρόνους του έπαψαν να έχουν «μετουσίαν εν τω Βήματι» επειδή «η των εμμήνων κάκωσις την υπηρεσίαν ταύτην εκ του Θείου και αγίου Βήματος απεξένωσε»20. Με απλά λόγια επειδή χαλάρωσαν τα ήθη και οι γυναίκες άρχισαν να αγνοούν την ιερότητα του αγίου Βήματος με συνέπεια να εργάζονται εντός αυτού εντελώς τυπικά.
Γι’  αυτό, σύμφωνα και με τον Ματθαίο Βλάσταρη, ενώ άλλοτε επιτρεπόταν στις διακόνισσες «το εις το άγιον Θυσιαστήριον εισέρχεσθαι», αργότερα «κεκώλυνται παρά των ύστερον πατέρων τούτου επιβαίνει…δια την εμμήνων απροαίρετον ρύσιν».21 Η απαγόρευση αυτή, ασφαλώς δεν μπορούσε να έχει απόλυτο χαρακτήρα, διότι, εφ’  όσον κατά τον 15ο κανόνα του Νικηφόρου Ομολογητού, πατριάρχου Κων/πόλεως +829, επιτρέπεται «ταις μοναζούσαις» το «εισιέναι εις το άγιον Θυσιαστήριον και άπτειν κηρόν και κανδήλαν και κοσμείν αυτό και σαρούν»,22 δεν είναι δυνατόν οι διακόνισσες μοναχές να εξαιρούνται αυτού του κανόνα.
Οι Ηγούμενες διακόνισσες, σε περίπτωση ελλείψεως άλλων εκκλησιαστικών λειτουργών, μπορούσαν να τελούν στο Ναό ακόμα και τις δημόσιες προσευχές και παρακλήσεις, πλην της Θείας Λειτουργίας.

 Το έργο της διακόνισσας  κατά την ώρα της βαπτίσεως

7. Είναι ακόμη άξιο  ιδιαιτέρας μνείας η κατά την τέλεση του βαπτίσματος των γυναικών υπηρεσία των διακονισσών. Η διακόνισσα βοηθεί «τοις πρεσβυτέροις εν τω βαπτίζεσθαι τας γυναίκας δια το ευπρεπές»23. Σύμφωνα με την 6η Νεαρά του Ιουστινιανού οι διακόνισσες, κοντά στα άλλα, υπηρετούν «τοις προσκυνητοίς βαπτίσμασι»24.
Επειδή, αφ’  ενός στην αρχαία Εκκλησία δεν υφίστατο ακόμη ο νηπιοβαπτισμός και αφ’  ετέρου η γενική συνήθεια των χρόνων εκείνων, όπως και σήμερα άλλωστε  στην Ορθόδοξη Εκκλησία, ήταν η κατά το βάπτισμα ολική κατάδυση του σώματος στο νερό σε κατάσταση πλήρους γυμνότητος, καταλαβαίνουμε πόσο χρήσιμες ήτο οι διακόνισσες. Η παρουσία τους στο βάπτισμα ήταν αναγκαία για να τελείται το μυστήριο με την καλύτερη ευπρέπεια και κοσμιότητα που του ταιριάζει. Και να αποφεύγεται κάθε πιθανόν σκανδαλισμός, όχι μόνο των εθνικών αλλά  και των πιστών, βλέποντας  σε τέτοια στάση τις βαπτιζόμενες γυναίκες.Να αποφεύγεται ακόμη-γιατί και οι κληρικοί είναι άνθρωποι- και ο σκανδαλισμός των κληρικών. Κατά τον άγιο Επιφάνιο, το τάγμα των διακονισσών είναι απαραίτητο «ένεκεν σεμνότητος του γυναικείου γένους… και ότε γυμνωθείη σώμα γυναίου, ίνα μη υπό ανδρών ιερουργούντων θεαθείη, αλλ’  υπό της διακονίσσης, ά επιτάσσεται υπό του ιερέως επιμελείσθαι προς την επιδεομένης γυναικός εν τη ώρα της του σώματος αυτής γυμνώσεως, του τάγματος της ευταξίας και εκκλησιαστικής ευνομίας επιστημόνως εν μέτρω κανόνος σφόδρα ησφαλισμένης»25. Είναι αυτό που λέγαμε νωρίτερα. Ενδέχεται, λέει ο ιερός Πατήρ, να σκανδαλισθεί και ο ιερέας που τελεί το μυστήριο. Εξάλλου γιατί να μην φροντίζουμε να μην δίδουμε αφορμές στο σατανά να μας πειράξει, ακόμα και σ’ αυτή την πιο ιερή στιγμή του εισαγωγικού στην Εκκλησία μυστηρίου του βαπτίσματος;
Η διακόνισσα βοηθούσε προ πάντων στην ένδυση και έκδυση της βαπτιζομένης γυναικός και διενεργούσε την δια του επορκιστού ελαίου και αγίου Μύρου χρίση του σώματός της.  Με τον ιερέα ή τον επίσκοπο να χρίει μόνον το μέτωπό της.26

Οι διακόνισσες «χρησιμοποιούμενες» στη μεταφορά της Θείας Κοινωνίας σε ασθενείς γυναίκες

8. Άλλος τομέας τελετουργικής εργασίας των διακονισσών, εξίσου ή και πολύ σπουδαιότερος –κατ’  εμέ- των προηγουμένων, είναι και η μεταφορά και μετάδοση της Θείας Κοινωνίας σε ασθενείς γυναίκες, οι οποίες δεν μπορούσαν να μεταβούν στο Ναό. Στους μονοφυσιτικούς και νεστοριανικούς κύκλους οι διακόνισσες είχαν το δικαίωμα –ιδίως οι διακόνισσες που ήταν και ηγούμενες-, όταν απουσίαζε για διαφόρους λόγους ιερέας από τη Μονή και σε περίπτωση ανάγκης, να μεταδίδουν τα προηγιασμένα και στο Ιερό Βήμα φυλασσόμενα τίμια Δώρα στις μοναχές, στις έγγαμες γυναίκες και στα άρρενα παιδιά που δεν είχαν συμπληρώσει το πέμπτο έτος της ηλικίας τους. Πιθανώτατα, και στην ορθόδοξη Εκκλησία οι μοναχές-διακόνισσες ή οι ηγούμενες-διακόνισσες, όταν απουσίαζε ιερεύς μετέδιδαν τη Θεία Κοινωνία σε ασθενείς μοναχές. Ό,τι δηλαδή συμβαίνει και σήμερα σε πολλά γυναικεία μοναστήρια της πατρίδος μας.

Οι διακόνισσες κατά την ετοιμασία της κηδείας χριστιανών γυναικών. 

9. Οι διακόνισσες, φαίνεται, ότι λάμβαναν ενεργό μέρος στο «σαβάνωμα», την διακόσμηση, την κηδεία και τον ενταφιασμό των νεκρών χριστιανών γυναικών. Ο Γρηγόριος Νύσσης  μας πληροφορεί σχετικά για την από την διακόνισσα Λαμπαδία  διακόσμηση φροντίδας της κηδείας της αδελφής του αγ. Βασιλείου, επίσης αγ. Μακρίνης.27



Συμπεράσματα

10 Απ’   όσα λέχθηκαν παραπάνω καθίσταται προφανές ότι η χειροτονία των διακονισσών καθιστούσε αυτές ως τις πλέον ικανές να συμμετέχουν και στο έργο της εξωτερικής και εσωτερικής ιεραποστολής της Εκκλησίας μέσα στο γυναικείο κόσμο.
 Οι διακόνισσες, εκπροσωπώντας όπως είπαμε, στην διακονική τους εργασία τον τοπικό επίσκοπο, ήταν σπουδαιότατα όργανα του ποιμαντικού έργου. Υποβοηθώντας τον συνδυασμό εξατομικεύσεως και καθολικού ιεραποστολικού έργου. Η γυναικεία διακονία, αν και κατά βάσει είχε, βεβαίως, τη κύρια φροντίδα της στις γυναίκες, δεν απέκλειε όμως και τις φιλανθρωπικές υπηρεσίες προς τον ανδρικό πληθυσμό. Εφ’ όσον και ο Κύριος είχε διακονηθεί από γυναίκες.
Αν τώρα από μερικές αιρετικές ομάδες η γυναικεία διακονία οδηγήθηκε σε καταχρήσεις, τούτο δεν μειώνει τη προσφορά των διακονισσών στην Εκκλησία. Γιατί στην Ορθόδοξη Εκκλησία, κατά τους χρόνους της ακμής της, γινόταν χρήση και όχι κατάχρηση των γυναικείων ικανοτήτων και της γυναικείας αφοσιώσεως, κατά τρόπο απόλυτα ταιριαστό στην Αποστολική Παράδοση.
Αυτά, όσο αφορά τους τομείς  δράσεως των διακονισσών στην αρχαία Εκκλησία αλλά και στην Βυζαντινή περίοδο. Θα μπορούσαμε, βεβαίως, να πούμε πολύ περισσότερα. Δεν θέλουμε να πούμε ότι η εργασία μας αυτή είναι η πλέον εμπεριστατωμένη και τέλεια που καλύπτει το θέμα μας, διότι υπάρχουν ομολογουμένως κι άλλες μορφές και τρόποι δράσεως των διακονισσών που ελλείψει χώρου δεν αναφέρθηκαν. Στο επόμενο και τελευταίο κεφάλαιο της εργασία μας θα αναφερθούμε στο έργο των πιο επιφανών διακονισσών της βυζαντινής περιόδου.




ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄(ΤΕΤΑΡΤΟ)

ΤΟΜΕΙΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΩΝ

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
Δ΄( ΤΕΤΑΡΤΟΥ) ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

1.       βλ. Αποστολικές Διαταγές βιβλίο 3ο κεφ. 15 MIGNE τόμ. 1 στίχ. 796-797
2.       βλ. Διδασκαλία III  12,4 F. X. FUNK τόμ. 1 σελ. 210-214. Επιφανίου Κύπρου  MIGNE τόμ. 42 στίχ. 744-745 και 824 και εξ.
3.   βλ. Αποστολικές Διαταγές βιβλίο 3ο κεφ. 19 MIGNE τόμ. 1 στίχ. 804
4.   βλ. Αποστολικές Διαταγές βιβλίο 2ο κεφ. νγ΄ MIGNE τόμ. 1 στίχ. 740-741
5.   βλ. Αποστολικές Διαταγές βιβλίο 3ο κεφ. 19 MIGNE τόμ. 1 στίχ. 804
6.   βλ. Αποστολικές Διαταγές βιβλίο 3ο κεφ. 19 MIGNE τόμ. 1 στίχ. 804
7.   βλ. Παλλαδίου «Λαυσαϊκή Ιστορία» κεφ. ρμδ΄ MIGNE τόμ. 34, 62 στίχ. 1214-1250
8.   βλ. Επιφανίου Κύπρου MIGNE τόμ. 42 στίχ. 744-745
9.   βλ. «Αι διακόνισσαι…» περιοδικό «Ορθοδοξία» σελ. 653 και εξ.
10.  βλ. Αποστολικές Διαταγές βιβλίο γ΄κεφ. ζ΄ MIGNE τόμ. 1 στίχ. 780
11.  βλ.Γρηγορίου Νύσσης «εις τον βίον της οσίας Μακρίνης» MIGNE τόμ. 46 στίχ. 984-986
12.  βλ. Ψευδο-Ιγνατίου «προς Αντιοχείς» κεφ. ιβ΄ MIGNE τόμ. 5 στίχ. 908
13.  βλ. Αποστολικές Διαταγές βιβλίο β΄κεφ. νζ΄ MIGNE τόμ. 1 στίχ. 733
14.  βλ. Αποστολικές Διαταγές βιβλίο β΄κεφ. νζ΄ MIGNE τόμ. 1 στίχ. 733
15.  βλ. Αποστολικές Διαταγές βιβλίο β΄κεφ. νζ΄ MIGNE τόμ. 1 στίχ. 733
16.  βλ. Π. Τρεμπέλα «αι τρείς Λειτουργίαι κατά τους εν Αθήναιας κώδικας» Αθήναι 1935 σελ. 90
17.  βλ. Α. Αλυβιζάτου σελ. 205
18.  βλ. ξθ΄κανόνα της Πενθέκτης Οικουμενικής Συνόδου: «Μη εξέστω τινί των απάντων εν τοις λαϊκοίς τελούντι, ένδον ιερού εισιέναι Θυσιαστηρίου».
19.  βλ. Γρηγορίου Νύσσης «εις τον βίον της οσίας Μακρίνης»  MIGNE τόμ. 46 στίχ. 972
20.  βλ. Θεοδώρου Βαλσαμώνος «Αποκρίσεις…» αριθμ. 35  MIGNE τόμ. 136 στίχ. 986
21.  βλ. Ματθαίου Βλάσταρη «Σύνταγμα…» MIGNE τόμ. 104 στίχ. 1173
22.  βλ. Γ.Α. Ράλλη-Μ. Ποτλή τόμ. 4 σελ. 428
23.  βλ. Αποστολικές Διαταγές βιβλίο η΄κεφ. κη΄ MIGNE τόμ. 1 στίχ. 1125
24.  βλ. Νεαρά 6η Ιουστινιανού κεφ. ιδ΄R. SCHOELL-G. KROLL σελ.  43
25.  βλ. Επιφανίου Κύπρου «κατά αιρέσεων» MIGNE τόμ. 42 στίχ. 744-745
26.   βλ. «Ο επίσκοπος μόνον την κεφαλήν χρίει… η δε διακόνισσα όλον το σώμα» ( MIGNE τόμ. 1 στίχ. 796-797)
27.   βλ. Γρηγορίου Νύσσης «εις τον βίον της οσίας Μακρίνης» MIGNE τόμ. 48 στίχ. 989 και εξ.

Kindly Bookmark this Post using your favorite Bookmarking service:
!-