Ο Θεσμός τών διακονισσών μέρος τέταρτο

 
Η εν τω Κλήρω και την καθ’  όλου Εκκλησία θέση των διακονισσών Μπορούν ή όχι οι διακόνισσες να γίνουν «πρεσβύτιδες» και να ιερουργούν; 
α)  Προσεκτική εξέταση των πηγών αποδεικνύει πρώτα-πρώτα ότι ουδέποτε στη συνείδηση της Εκκλησίας επικράτησε η δημιουργηθείσα σε ορισμένους αιρετικούς κύκλους αντίληψη (π.χ. Μοντανισμός, Μαρκιανισμός κ.ά.), κατά την οποία οι γυναίκες μπορούν να αναλάβουν ιερατικά καθήκοντα ανάλογα μ’  αυτά του πρεσβυτέρου.
Από αυτήν ακόμη την Αποστολική εποχή επικρατεί στην Εκκλησία μόνιμη και σταθερή παράδοση πάνω στο θέμα που διαπραγματευόμαστε. Ήδη ο Απόστολος Παύλος είχε απαγορεύσει στις γυναίκες το δημόσιο κήρυγμα. (Α΄Κορ. 14, 34, Α΄Τιμ. 2,12) Ο Τερτυλιανός επίσης, τόνιζε, ότι είναι απηγορευμένο στις διακόνισσες το κήρυγμα σε εκκλησιαστική συνάθροιση, το να βαπτίζουν και να τελούν τα ιερατικά-πρεσβυτερικά έργα. Γι’  αυτό το λόγο, αυτός (ο Τερτυλιανός) πολεμούσε με οξύτητα την από τους Μαρκιωνίτες και άλλους αιρετικούς παρατηρουμένη γυναικεία χειραφέτηση, καθώς και την από τις γυναίκες ιδιοποίηση των ανδρικών ιερατικών δικαιωμάτων. Ο Ωριγένης, επίσης, απαγορεύει το δημόσιο κήρυγμα των γυναικών, επιτρέποντας μόνο σ’  αυτές τη διδασκαλία στις ομόφυλές των και ιδιαιτέρως στα κορίτσια. Η «Διδασκαλία» καταπολεμεί τη δημόσια διδασκαλία των χηρών και την απ’  αυτών τέλεση του βαπτίσματος.1 Στους «Εκκλησιαστικούς Κανόνες των Αποστόλων» (αρχές 9ου αιώνος) διασώζεται απόκρυφη διήγηση, η οποία τονίζει ότι είναι απαγορευμένο στις γυναίκες η τέλεση του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας. Χαρακτηριστική έπειτα τυγχάνει και η μαρτυρία του αγίου Επιφανίου, κατά την οποία τονίζεται «ότι μεν διακονισσών τάγμα εστιν εις την Εκκλησίαν, αλλ’  ουχί εις το ιερατεύειν»2. «Ει ιερατεύειν γυναίκες Θεώ προσετάσσοντο…έδει μάλλον αυτήν την Μαριάμ ιερατεύειν εκτελέσαι εν Καινή Διαθήκη, την καταξιωθείσαν εν κόλποις ιδίοις υποδέξασθαι τον παμβασιλέα Θεόν επουράνιον, Υιόν του Θεού…Αλλ’  ουκ ηυδόκησεν. Αλλ’  ουδέ βάπτισμα  διδόναι πεπίστευται. Επεί ηδύνατο ο Χριστός μάλλον παρ’  αυτής βαπτισθήναι ήπερ παρά Ιωάννου….» λέει ο άγιος Επιφάνιος. Θα μπορούσε δηλαδή ο Χριστός να δεχτεί το βάπτισμα από τη Παναγία και όχι από τον Ιωάννη αλλά δεν το έπραξε. Εξάλλου ενώ υπό των αγίων Αποστόλων «κατεστάθησαν διαδοχαί επισκόπων και πρεσβυτέρων εν οίκω Θεού, ουδαμού γυνή εν τούτοις κατεστάθη. Ήσαν δε τέσσαρες θυγατέρες Φιλίππω τω Ευαγγελιστή προφητεύουσαι, ου μην ιερουργούσαι. Και ήν Άννα προφήτις θυγάτηρ Φανουήλ, αλλ’ ουχ ιερατεύειν πεπιστευμένη»3. Με απλά λόγια έχουμε, λέει ο άγιος Επιφάνιος, πολλά παραδείγματα αγίων γυναικών, που είχαν μάλιστα και το χάρισμα να προφητεύουν, αλλά δεν μπορούσαν να ιερωθούν. Η διεκδίκηση από τις γυναίκες ιερατικών δικαιωμάτων είναι, κατά τον Επιφάνιο, «γυναικών τύφος και μανία γυναικωνίτις»4. Ο ίδιος Πατήρ παρατηρεί ότι η εκκλησιαστική πράξη του παρελθόντος και των χρόνων του απαγορεύει την ιερωσύνη των γυναικών: «Παρατηρητέον δε ότι άχρι διακονισσών μόνον το εκκλησιαστικόν επεδεήθη τάγμα, χήρας τε ωνόμασε, και τούτοις τας έτι γραοτέρας πρεσβύτιδας, ουδαμού δε πρεσβυτερίδας ή ιερίσσας προσέταξε»5. Οι γυναίκες λέει γίνονται διακόνισσες αλλά σε καμμία περίπτωση πρεσβύτιδες. Και στις «Αποστολικές Διαταγές» ρητώς απαγορεύεται στις γυναίκες το δημόσιο Θείο κήρυγμα ή η τέλεση του βαπτίσματος: «Ουκ επιτρέπομεν γυναίκας διδάσκειν εν Εκκλησία…»6, λέει. «Περί δε του γυναίκας βαπτίζειν γνωρίζομεν υμίν, ότι κίνδυνος ου μικρός ταις τούτο επιχειρούσαις. Διο ου συμβουλεύομεν. Επισφαλές γαρ, μάλλον δε παράνομον και ασεβές. Ει δε διδάσκειν αυταίς ουκ επετρέψαμεν, πως ιερατεύσαι ταύταις παρά φύσιν τις συγχωρήσει; Τούτο γαρ της των Ελλήνων αθεότητος το αγνόημα… ιερείας χειροτονείν αλλ’ ου της Χριστού διατάξεως»7
Οι παραπάνω παρατεθειμένες μαρτυρίες αποδεικνύουν σαφέστατα ότι το γυναικείο διακονικό λειτούργημα δεν μπορούσε να δημιουργήσει δυνατότητα προαγωγής των διακονισσών στο βαθμό του πρεσβυτέρου. Αλλά και από την άλλη δεν μπορούμε να πούμε ότι οι διακόνισσες δεν ανήκαν στο Κλήρο της Εκκλησίας.Όσοι φθάνουν στο συμπέρασμα αυτό διαπράττουν το λογικό σφάλμα  της των «όρων τετράδος» συνδέοντας και συναρτώντας την έννοια της χειροτονίας  και του λειτουργήματος του κληρικού με αυτή την χειροτονία του πρεσβυτέρου ή επισκόπου. Και παραβλέποντας το γεγονός ότι όχι μόνο οι διακόνισσες, αλλά και αυτοί οι διάκονοι-αν και αναμφισβήτητα αυτοί ανήκουν στον ανώτερο λεγόμενο Κλήρο- δεν έχουν πρεσβυτερικές αρμοδιότητες. Πράγμα αποδεικνύον  την
ειδοποιό διαφορά του διακόνου από τον πρεσβύτερο. Ότι η φράση του Επιφανίου «διακονισσών τάγμα εστιν εις την Εκκλησίαν, αλλ’ ουχί εις το ιερατεύειν»8 καθόλου δεν μαρτυρεί κάτι το αντίθετο με την εις τον κλήρο και την τάξη των εκκλησιαστικών λειτουργών κατάταξη των διακονισσών. Και τούτο αποδεικνύεται και απ’  το γεγονός ότι ο ίδιος εκκλησιαστικός Πατέρας, στην ίδια παράγραφο υπομιμνήσκει ότι και οι διάκονοι, που ανήκουν πέραν κάθε αμφισβητήσεως στον Κλήρο της Εκκλησίας, δεν τελούν μυστήρια της Εκκλησίας.9
 Ο τρόπος χειροτονίας των διακονισσών
 β) Σαφείς μαρτυρίες των πηγών αποδεικνύουν ότι η «χειροτονία» των διακονισσών διακρίνεται σαφώς από την απλή καθιέρωση  ή κατάσταση ή ευλογία των παρθένων, χηρών κλπ., οι οποίες –τονίζεται ότι – δεν χειροτονούνται.10 Έτσι για τις διακόνισσες προφανώς υπήρχε στην Εκκλησία η συνείδηση ότι «χειροτονούνταν» όπως και οι υπόλοιποι κληρικοί, «θεία επιταγή». Κατά την Αιγυπτιακή δε Εκκλησιαστική διάταξη, όσες δεν έχουν διακονικό αξίωμα χήρες δεν χειροτονούνται αλλά μετά από επιμελή δοκιμασία απλώς «καθίστανται» στη τάξη των χηρών.
Σύμφωνα με την «Διαθήκη», ενώ ο μεν Αναγνώστης δεν χειροτονείται, αλλ’  απλώς καθίσταται, η δε παρθένος ούτε χειροτονείται, ούτε καθίσταται, αντιθέτως η χήρα που έχει διακονικά λειτουργήματα «χειροτονείται», όπως ακριβώς χειροτονούνται και οι υπόλοιπες τάξεις του Κλήρου (διάκονοι, πρεσβύτεροι και επίσκοποι). Το ότι η χειροτονία των διακονισσών δεν μπορεί να θεωρηθεί σαν απλή καθιέρωση και ευλογία, αποδεικνύεται με σαφήνεια και απ’  την υπάρχουσα τάξη της χειροτονίας εις διακόνισσαν των Βυζαντινών «χειροτονικών».
Ο χαρακτήρας της χειροτονίας των διακονισσών γίνεται ακόμη πιο σαφής αν λάβουμε υπ’  όψιν και τους ποικίλους χαρακτηρισμούς του γυναικείου διακονικού αξιώματος. Η τάξη των διακονισσών είναι «εκκλησιαστική τάξις» και «ιερά τάξις»11, η δε διακονία της είναι «ιερά διακονία»12. Γι’  αυτό το λόγο, σύμφωνα με την 6η Νεαρά του Ιουστινιανού, η σωφροσύνη και αγνότητα της διακόνισσας είναι κάτι «οφειλόμενον τη ιερωσύνη»13, μια και έχουν αξίωμα κληρικού.

Η θέση της διακόνισσας μέσα στο Κλήρο της Εκκλησίας
γ) Το ότι οι διακόνισσες στην ιεραρχική κλίμακα των τάξεων του Κλήρου κατείχαν ίδια θέση, αποδεικνύεται όχι μόνο απ’  τις παρατεθειμένες στο πρώτο κεφάλαιο μαρτυρίες, στις οποίες μαρτυρείται ότι οι χήρες που έχουν διακονικό λειτούργημα συναριθμούνταν μαζί με τους Κληρικούς, σαφώς διακρινόμενες από τους λαϊκούς, αλλά και από πολλές άλλες μαρτυρίες.
Το ότι οι χειροτονούμενες διακόνισσες ανήκουν στον Κλήρο μαρτυρείται σαφέστατα και από την αυτοκρατορική νομοθεσία των Βυζαντινών χρόνων. Ο Ιουστινιάνειος Κώδικας, τάσσοντας τις διακόνισσες στον Κλήρο, κάνει γι’  αυτές λόγο στις νομοθετικές διατάξεις, οι οποίες τιτλοφορούνται «περί του πως δει χειροτονείσθαι τους επισκόπους και πρεσβυτέρους και διακόνους άρρενας και θηλείας»14. Η 3η Νεαρά του Ιουστινιανού, η οποία φέρει την επιγραφή «περί του ωρισμένου είναι τον αριθμόν των κληρικών της αγιωτάτης μεγάλης Εκκλησίας και των λοιπών αγιωτάτων Εκκλησιών της πανευδαίμονος (πόλεως)»15, ορίζει ότι στο ναό της Αγίας Σοφίας πρέπει να υπηρετούν 60 ιερείς, 100 διάκονοι, 40 διακόνισσες («διακόνους δε άρρενας  εκατόν και τεσσαράκοντα δε θηλείας»), 90 υποδιάκονοι, 110 Αναγνώστες, 25 ψάλτες, με συνολικό αριθμό Κληρικών της του Θεού Σοφίας 425, χωρίς τους 100 ιστιάριους.16


Υποχρεώσεις της διακόνισσας
δ)  Κάθε διακόνισσα τίθεται αμέσως κάτω από την εξουσία του επισκόπου και θεωρείται ως εντεταλμένη του και της Εκκλησίας. Ήταν διακόνισσα «της Εκκλησίας, εν ή ενέτακτο» και η διακονία της ήταν Εκκλησιαστική.
Οι διακόνισσες, ως επί το πλείστον, διέμεναν είτε στους γύρω  απ’  το ναό χώρους, όπου και διακονούσαν στα ευρισκόμενα οικήματα και διαμερίσματα, είτε στο πιο κοντινό του ναού μοναστήρι, στο οποίο αυτές ανήκαν, είτε σε κάποιο παρθενώνα ή σπίτι διακονισσών, όπου προίστατο διακόνισσα ή μία «πρώτη των διακονισσών», είτε μόνες τους ή στους συγγενείς τους (γονείς, αδελφούς, θείους). Απαγορεύοντας τη συνοίκηση με άνδρες.
ε)  Επειδή η διακόνισσα με την χειροτονία της αφιερώνεται στο Θεό και θεωρείται σαν Νύμφη του Χριστού, το σώμα της «ου παραχωρείται οπωσδήποτε τινι συνάπτεσθαι», αλλά οφείλει «συντηρείσθαι πάσης κοινής και σαρκικής χρήσεως ανώτερον»17. Ο γάμος ήταν απαγορευμένος γι’  αυτές. Σε περίπτωση γάμου ή άλλης ηθικής παρεκτροπής των διακονισσών, «κοινούσης το άπαξ καθιερωθέν σώμα»18 αυτών, η ποινή που επεβάλλετο τόσο από την Εκκλησία όσο και από την Πολιτεία ήταν γι’  αυτές και τους συνενόχους των αυστηροτάτη. Σύμφωνα με τον 15ο Κανόνα της Δ΄εν Χαλκηδόνι Οικουμενικής Συνόδου, η διακόνισσα, «ει δεξαμένη την χειροθεσίαν και χρόνον τινά παραμείνασα τη λειτουργία εαυτήν επιδώ γάμω, υβρίσασα την του Θεού Χάριν, η τοιαύτη αναθεματιζέσθω μετά του αυτή συναφθέντος»19. Που σημαίνει ότι η διακόνισσα που ερχόταν εις γάμου κοινωνίαν μετά τη χειροτονία της ουσιαστικά υβρίζει τη Χάρη που της εδώθη κατά τη χειροτονία. Γι’  αυτό το επιτίμιο που της επιβάλλεται είναι αναθεματισμός.
Η Πολιτική νομοθεσία, από την άλλη, είχε τις πλέον αυστηρές διατάξεις, αφ’  ενός γιατί η θέση της διακόνισσας στην Εκκλησία ήταν πολύ εξέχουσα και αφ’  ετέρου διότι πιθανώτατα είχαν συμβεί πολλές παρεκτροπές. Η Εκκλησία, όμως, κρίνοντας τις παρεκτρεπόμενες διακόνισσες επιεικέστερα και φιλανθρωπικώτερα, ουδέποτε ζήτησε την εφαρμογή της σκληρής πολιτικής νομοθεσίας, αλλά περιορίσθηκε στην επιβολή του επιτιμίου της καθαιρέσεως και του αφορισμού αυτών.
στ)  Η φροντίδα Εκκλησίας και Πολιτείας ώστε να είναι οι διακόνισσες άμεμπτες, μη παρέχοντας αφορμές προς σκανδαλισμό των συνειδήσεων των πιστών, γίνεται περισσότερο κατανοητή αν ληφθεί υπ’  όψιν η εκτίμηση την οποία οι διακόνισσες απελάμβαναν στην Καθολική Ορθόδοξη Εκκλησία και Χριστιανική κοινωνία. Θεωρούμενες ή προσφωνούμενες, πιθανώς, κατά περιστάσεις, ως  «δέσποινα» 20, «αιδεσιμώταται», «θεοφιλέσταται»21, «τιμιώταται»22, «ευλαβέσταται»23. Απόδειξη της μεγάλης τιμής την οποία απέλαυε το γυναικείο διακονικό «αξίωμα» στην Ανατολική Εκκλησία τυγχάνει και το γεγονός ότι, αφ’  ενός κατά την βυζαντινή εποχή –ιδιαίτερα στην Κωνσταντινούπολη- πολλές γυναίκες επιφανών και αρχοντικών οικογενειών θεωρούσαν σαν μεγάλη τους τιμή και σαν Θείο δώρο να χειροτονηθούν διακόνισσες της Εκκλησίας24 και αφ’  ετέρου το ότι η Ιστορία διέσωσε πολλά –σχετικώς- ονόματα διακονισσών25.
ζ) Έτσι όλα όσα είπαμε στο παρόν κεφάλαιο οδηγούν αναμφίβολα στο συμπέρασμα ότι οι διακόνισσες κατείχαν πολύ τιμητική θέση στον Κλήρο και στην Ορθόδοξη γενικά Εκκλησία. Το συμπέρασμα αυτό ενισχύεται και από την εξέταση των τομέων εργασίας των διακονισσών. Για τους οποίους όμως τομείς θα μιλήσουμε στο αμέσως επόμενο κεφάλαιο.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΤΡΙΤΟΥ (Γ΄) ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
 
1.       βλ. «Διδασκαλία» III, 6,1-2 και III, 9,1
2.       βλ. «Διδασκαλία» «Κατά αιρέσεων» 79, 3 MIGNE  τόμ. 42 στίχ. 744-745
3.       βλ. Επιφανίου Κύπρου «Κατά αιρέσεων» 79,3 MIGNE τόμ. 42 στίχ. 744-745
4.       βλ. Επιφανίου Κύπρου «Κατά αιρέσεων» 79,3 MIGNE τόμ. 42 στίχ. 744-745
5.       βλ. Επιφανίου Κύπρου «Κατά αιρέσεων» 79,3 MIGNE τόμ. 42 στίχ. 744-745
6.   βλ. Αποστολ. Διαταγές βιβλίο III κεφ. στ΄ MIGNE  τόμ. 1 στίχ. 776
7.   βλ. Αποστολ. Διαταγές βιβλίο III κεφ. θ΄ MIGNE  τόμ. 1 στίχ. 781-786
παράβ. «Διδασκαλία» III 5,6,9
8.   βλ. Επιφανίου Κύπρου «Κατά αιρέσεων» 79,3 MIGNE ΤΌΜ. 42 στίχ. 744
9.   βλ. Αποστολ. Διαταγές βιβλίο 8 κεφ. 28 MIGNE τόμ. 1 στίχ. 1124
10. βλ. Νεαρά 6η Ιουστινιανού κεφ. 16 R. SCHOELL-G. KROLL σελ. 43-44
11. βλ. Νεαρά 6η Ιουστινιανού κεφ. 16 R. SCHOELL-G. KROLL σελ. 43-44
12. βλ. Νεαρά 6η Ιουστινιανού κεφ. 16 R. SCHOELL-G. KROLL σελ. 43-44
13. βλ. Νεαρά 6η Ιουστινιανού κεφ. 16 R. SCHOELL-G. KROLL σελ. 45
14. βλ. Νεαρά 6η Ιουστινιανού κεφ. 16 R. SCHOELL-G. KROLL σελ. 35
15. βλ. Νεαρά 3η Ιουστινιανού R. SCHOELL-G. KROLL σελ. 18
16. βλ. Νεαρά 3η Ιουστινιανού R. SCHOELL-G. KROLL σελ. 21. Ο δε Βαλσαμών ερμηνεύοντας τον 16ο Κανόνα της εν Τρούλλω Πενθέκτης Οικουμενικής Συνόδου, λέγει «Ο Ιουστινιανός εξήκοντα πρεσβυτέρους, διακόνους δ’  εκατόν και διακονίσσας τεσσαράκοντα εν τη Μεγάλη Εκκλησία έταξεν» (Γ.Α. Ράλλη-Μ. Ποτλή τ. 2 σελ. 340).
17. βλ. Μ. Βασιλείου «επιστολή 199 προς Αμφιλόχιον περί Κανόνων 44 MIGNE τόμ. 32 στίχ. 729, Α. Αλυβιζάτου «οι ιεροί Κανόνες…» σελ. 373
18. βλ. Θεοδώρου Βαλσαμώνος Γ. Α. Ράλλη-Μ. Ποτλή τόμ. 2
19. βλ. Α. Αλυβιζάτου «οι ιεροί Κανόνες…» σελ. 54
20. βλ. Ιερού Χρυσοστόμου «τη δεσποίνη…» MIGNE τόμ. 52 στίχ. 555-623
21. βλ. Νεαρά 6η Ιουστινιανού κεφ. 14 R. SCHOELL-G. KROLL σελ. 43
22. βλ. Ιερού Χρυσοστόμου επιστολή ργ΄ «Αμπρούκλη…» MIGNE      τόμ. 52 στίχ. 662
23. βλ. Νεαρά 3η (προοίμιο) Ιουστινιανού R. SCHOELL-G. KROLL σελ. 18
24. βλ. Ευαγγέλου Θεοδώρου «Ηρωίδες Χριστιανικής Αγάπης» Αθήνα 1949, σελ. 62 κ.εξ.
25. βλ. Κ. Μπόνη «Γρηγόριος ο Θεολόγος» σελ. 37-45, «περί της μητρός της αγίας Ολυμπιάδος,» σελ. 3 και εξής. Σιλβίνη ή Σαλβίνη, Πρόκλη, Αμπρούκλα, Σαβινιανή, Ελισσανθία, Μαρτυρία και Παλλαδία.

 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄ (ΤΡΙΤΟ)
 
Ο ΘΕΣΜΟΣ  ΤΩΝ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΩΝ
ΣΤΗΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

Kindly Bookmark this Post using your favorite Bookmarking service:
!-