Ο Θεσμός τών διακονισσών μέρος τρίτον

Β΄ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΤΑΞΗ ΤΩΝ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΩΝ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

Η χειροτονία των επί τη βάσει πιο πάνω εκτεθειμένων προϋποθέσεων εκλεγομένων διακονισσών, τελουμένη μόνο από τον επίσκοπο1 δια προσευχής και επιθέσεως των χειρών, παντού και πάντοτε  μέχρι τέλους της Βυζαντινής περιόδου περιελάμβανε λειτουργική πράξη ανάλογη μ’  αυτήν της χειροτονίας των ανδρών διακόνων. Η λειτουργική αυτή πράξη, αν και ήταν αρχικά πολύ απλή, με την πάροδο του χρόνου διαμορφώθηκε σε μια πανηγυρική τελετή, της οποίας η τάξη και το τυπικό περιγράφεται σε ένα απ’  τα Ευχολόγια των βυζαντινών χρόνων.
α) Σ’  ότι αφορά την μέχρι του τέλους του 5ου αιώνα χρονική περίοδο, στο χειροτονικό μεν των «Αποστολικών Διαταγών» παρατίθεται χαρακτηριστική «διάταξις» και «επίκλησις επί χειροτονία διακονίσσης», στο χειροτονικό όμως της «Διαθήκης του Κυρίου ή Ιησού Χριστού» υπάρχει μια άλλη τάξη της χειροτονίας χήρας-διακονίσσης «ORATIO», η οποία επιγράφεται σαν «ORATIO CONSTITUEDARUM VIDUARUM». Οι δύο αυτές διατάξεις έχουν ως εξής:
«Αποστολικαί Διαταγαί»   «Διαθήκη του Κυρίου ή Ιησού Χριστού»
ORDINATIO VIDUAE FIAT HOC MODO. IPSA ORANTE IN INGRESSU  ALTARIS ET DEORSUM ADSPICIENTE, DICAT EPISCOPUS SUBMISSE UT SACERDOTES TAMEN AUDIRE POSSINT ORATIO CONSTITUENTARUM VIDUARUM2
 
Επίκληση σε χειροτονία διακονίσσης

«Ώ επίσκοπε, επιθήσεις αυτή τας χείρας, παρεστώτος του πρεσβυτερίου και των διακόνων και των διακονισσών και ερείς:
Ο Θεός ο αιώνιος, ο Πατήρ του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, ο ανδρός και γυναικός δημιουργός, ο πληρώσας Πνεύματος Μαριάμ και Δεβώρραν και Άνναν και Όλδαν, ο μη απαξιώσας τον μονογενή Σου Υιόν γεννηθήναι εκ γυναικός, ο και εν τη σκηνή του μαρτυρίου και εν τω ναώ προχειρισάμενος τας φρουρούς των αγίων Σου πυλών, Αυτός νυν έπιδε επί την δούλην σου (τήνδε), την προχειριζομένην εις διακονίαν, και δος αυτή Πνεύμα άγιον και καθάρισον αυτήν από παντός μολυσμού σαρκός και πνεύματος, προς το επαξίως επιτελείν αυτήν το εγχειρισθέν αυτή έργον. Εις δόξαν σην και έπαινον του Χριστού Σου. Μεθ’  ού Σοι δόξα και προσκύνησις, και τω Αγίω Πνεύματι, εις τους αιώνας Αμήν» 3
Η παραπάνω διάταξη απ’  το «χειροτονικό» των «Αποστολικών Διαταγών» παρατεθείσα «επίκλησις επί χειροτονία διακονίσσης», η οποία είναι όμοια με την υπάρχουσα στο ίδιο «χειροτονικό» διάταξη περί της χειροτονίας των Διακόνων, διαφέρει απ’  αυτή εις το ότι ενώ σ’  εκείνη ο επίσκοπος απλώς εύχεται να επιτελεί η διακόνισσα επαξίως το εγχειρισθέν  σ’  αυτήν έργο, στην χειροτονία του διακόνου ο επίσκοπος εύχεται ο διάκονος «ευαρέστως λειτουργήσας την εγχειρισθείσα» σ’  αυτόν διακονία, αξιωθεί μεγαλυτέρου βαθμού, του βαθμού του Πρεσβυτέρου.
Έπειτα, ενώ στις «Αποστολικές  Διαταγές» η «χειροτονία» της διακόνισσας και στην «Διαθήκη» η χειροτονία του διακόνου, μνημονεύεται ως επίθεση των χειρών του επισκόπου («επιθήσεις αυτή τας χείρας»),  αντιθέτως, στην ίδια «Διαθήκη» τάξη της καθιερώσεως της χήρας-διακονίσσης, δεν γίνεται κανένας λόγος για επίθεση των χειρών του επισκόπου.
β) Με τη πάροδο του χρόνου, όμως, επέζησε –στην Ανατολική ιδίως εκκλησία- μόνο η πρώτη εκ των δύο αυτών μνημονευομένων διατάξεων. Η οποία και ενσωματώθηκε κατά τα κύριά της σημεία στην από του 6ου έως 8ου αιώνος επί το πανηγυρικώτερον διευρυνθείσα και διαμορφωθείσα «τάξις» ή «ευχήν» ή «ακολουθίαν επί χειροτονίαν διακονίσσης». Για την οποία λαμβάνουμε γνώση απ’ τα
«χειροτονικά» που εκδόθηκαν και εμπεριέχονται σε Κώδικες και Χειρόγραφα Ευχολογίων των Βυζαντινών χρόνων. Εκτενής και άξια ιδιαίτερης προσοχής είναι η «ευχή επί χειροτονία διακονίσσης» που απαντάται στον κατά τον 8ο αιώνα ή στις αρχές του 9ου ή των αρχών του 10ου αιώνα καταγόμενο Βησσαριανό Κώδικα της Κρυπτοφέρρης (Κώδιξ Κρυπτοφέρρης) και στο κατά τον 10ο αιώνα γραφέντα υπ’  αριθμ. 956 χειρόγραφο της βιβλιοθήκης της μονής αγ. Αικατερίνης του όρους Σινά. Η ευχή αυτού του Κώδικα παραδίδεται σε μας από τον Δημητριέβσκη. Η ευχή δε των δύο πρώτων κωδίκων ευρίσκεται στον GOAR, καθώς και σ’  άλλους συγγραφείς.
Τάξις γινομένη «επί χειροτονία διακονίσσης» απαντάται ωσαύτως τόσο στον υπ’  αριθμ. 213 Κώδικα των Παρισσίων, ο οποίος εγράφη το έτος 1027, όσο και στον υπ’  αριθμ. 149-104 (94) Κώδικα της βιβλιοθήκης του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας. Και οι δύο αυτοί Κώδικες  παραδίδονται σ’  εμάς από τον Δημητριέβσκη. Επίσης, εάν μπούμε στο κόπο και μελετήσουμε  τον υπ’  αριθμ. 692 σωζόμενο Κώδικα της Εθνικής Βιβλιοθήκης των Αθηνών, του 12ου-14ουαιώνα, θα δούμε ότι τα ειδολογικά και τα καθολικώς εσωτερικά κριτήρια αυτών, δηλαδή τα κριτήρια γλώσσας, σύνταξης, διάταξης περιεχομένων της ύλης κλπ., μαρτυρούν άμεση εν πολλοίς συνάρτησή του με τον Κώδικα 213 των Παρισίων. Ο Κώδικας αυτός που δημιουργήθηκε είτε με αντιγραφή ή και με χρήση κοινού πρωτοτύπου κειμένου, μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι και η υπ’  αριθμ. 30 «τάξις γινομένη επί χειροτονία διακονίσσης», την οποία περιείχε άλλοτε στο χαμένο τμήμα του ο Αθηναϊκός αυτός Κώδικας, όπως αποδεικνύεται από τον πίνακα του περιεχομένου του, συνέπιπτε πλήρως με τον υπ’   αριθμ. 213 «τάξη» του Κώδικα των Παρισίων. «Τάξιν επί χειροτονία διακονίσσης» περιγράφουν επίσης το υπ’  αριθμ. 163 ειλητάριο του 14ου αιώνος μ.Χ. της μονής Ξενοφώντος αγίου Όρους. Τούτο μας διασώθηκε από τον Δημητριέβσκυ και το Ματθαίο Βλάσταρη.4

* * *
ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Β΄ΜΕΡΟΥΣ
1. βλ. Απ. Διαταγές «δεν επιτρέπεται τοις πρεσβυτέροις χειροτονείν διακόνους ή διακονίσσας… αλλά μόνοις τοις επισκόποις. Αύτη γαρ εστι τάξις εκκλησιαστική και αρμονία» (βιβλίο 3 κεφ. 11 MIGNE  τόμ. 1 στίχ. 788-789)
2. βλ. Τελευταία σελίδα της παρούσης εργασίας
3. βλ. Απ. Διαταγές βιβλίο 8 κεφ. 19-20 MIGNE τόμ. 1 στίχ. 1116-1117
4. βλ. Ματθαίου Βλάσταρη, Στοιχείον Γ΄κεφ. 11 MIGNE τόμ. 144,1173


 Γ΄ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΚΩΔΙΚΕΣ ΠΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΥΝ ΤΥΠΙΚΑ ΧΕΙΡΟΤΟΝΙΑΣ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΩΝ

Ονομασία                    Αριθμ.    Αιών    Βραχυγραφία
Βαρβερινός Κώδικας                336    8ο-9ος    Β
Βησσαριανός Κώδικας Κρυπτοφέρρης    -    9ο-10ος    Κ
Κώδιξ Βιβλιοθήκης Σινά            956    10ος        Σ
Κώδιξ Παρισίων (COISLINUS)        213    11ος    Π
ORDO ROMANUS (χειρόγραφο Κολωνίας)          -    9ο-11ος    Ο
CODEX ENGDBERGENSIS            54    12ος    Ε
Κώδιξ Εθνικής Βιβλιοθήκης Αθηνών        662    12ο-14ος    ΑΘ
Ματθαίος Βλάσταρης                -    13ος    ΒΛ.
Ειλητάριο Μονής Ξενοφώντος αγ. Όρους    163    14ος    Ξ
Κώδιξ Βιβλιοθήκης Πατριαρχείου Αλεξ.    149-104 (94)    14ος    Α
Συριακό νεστοριανικό χειρόγραφο        -    16ος    ΣΥΡ.

Προσεκτική μελέτη των «χειροτονικών» αυτών εγγράφων που περιέχονται στους ως άνω κώδικες μας οδηγεί αβίαστα στα ακόλουθα συμπεράσματα:
1. Όλες οι διαμορφωθείσες διατάξεις της Ορθοδόξου Εκκλησίας, οι οποίες έχουν σχέση με την χειροτονία διακονισσών, αν και απέχουν μεταξύ τους, όχι μονάχα τοπικά αλλά και χρονικά,εν τούτοις συμφωνούν απόλυτα στην ύλη, διαφέροντας μόνο κατά τι γλωσσικώς και φραστικώς.
2. Ενώ οι χειροθεσίες που περιγράφονται σ’  αυτά τα χειροτονητήρια έγγραφα (όπως ψάλτου, αναγνώστου, υποδιακόνου) τελούνται εκτός του ιερού βήματος, χωρίς να είναι ανάγκη τελέσεως κατ’  αυτές Θείας Λειτουργίας, η χειροτονία της διακόνισσας, όπως και των άλλων δύο βαθμών (διακόνου και πρεσβυτέρου) γίνεται μέσα στο ιερό Βήμα και μπροστά στην Αγία Τράπεζα. «Κατά την διάρκειαν της αγίας αναφοράς αι θύραι του Θυσιαστηρίου παρέμενον κλεισταί και ηνοίγοντο, μας λέει ο καθηγητής Ιω. Φουντούλης, ότε ο αρχιερεύς επρόκειτο να απευθυνθή προς το εκκλησίασμα δια του ασπασμού: «Και έσται τα ελέη»5. Αμέσως μετά τον ασπασμό αυτό επακολουθούσε η «χειροτονία» της διακόνισσας, όπως ακριβώς και η του διακόνου.
Η χειροτονία της διακόνισσας, όπως και αυτή του διακόνου, μπορούσε να γίνει όχι μόνο «επί τελείας προσκομιδής», αλλά και «επί προηγιασμένων Δώρων» μετά την απόθεση πάνω στην Αγία Τράπεζα των Τιμίων Δώρων κατά τη Μεγάλη Είσοδο. Οι Κώδικες Β και Κ σημειώνουν τα εξής: «Επεί δε έξεστι του διακόνου και της διακονίσσης την χειροτονίαν και επί τελείας προσκομιδής και επί Προηγιασμένων γίνεσθαι, ότε επί Προηγιασμένων γίνεται η τοιαύτη χειροτονία, εισέρχεται ο αρχιερεύς και ίσταται έμπροσθεν της Αγίας Τραπέζης». Και τότε γίνεται η χειροτονία κατά τη γνωστή τάξη6.
3. Η χειροτονουμένη διακόνισσα, κατά την τελετή της χειροτονίας, τοποθετημένη προφανώς σε όρθια στάση, όπως και ο χειροτονούμενος διάκονος που κάθεται στον σολέα προ των αγίων Θυρών, καλύπτοντας το πρόσωπό της με το μαφόριο, μπαίνει στην Αγία Τράπεζα, όπου ο επίσκοπος την χειροτονεί δι’  επιθέσεως των χειρών του. Απαγγέλει δε σ’  αυτήν όχι  μόνο μια ευχή, όπως στις χειροθεσίες, αλλά δύο ευχές. Πράγμα το οποίο σημαίνει ότι, κατά τα ίδια «χειροτονικά», τυγχάνει γνώρισμα «των υψηλοτέρων και από του βήματος χειροτονιών»7. Και οι δύο αυτές ευχές, ακολουθούν την προεξαγγελομένη εκφώνηση «Η Θεία Χάρις, η τα ασθενή θεραπεύουσα…». Έχουν την ίδια επισυναπτόμενη σφραγίδα και τελούνται από τον επίσκοπο, ο οποίος έχει τα χέρια του τοποθετημένα πάνω στο κεφάλι της χειροτονουμένης, καταλήγοντας σε δοξολογία της αγίας Τριάδος8. Η πρώτη εκ των δύο αυτών ευχών συμπίπτει ουσιαστικά και εννοιολογικά με την υπάρχουσα στο «χειροτονικό» των «Αποστολικών Διαταγών». Υπέστη όμως μερική ειδολογική επεξεργασία.
Έτσι, η «τάξις επί χειροτονία διακονίσσης», που επικράτησε στους Βυζαντινούς χρόνους, προφανώς είναι περαιτέρω εξέλιξη και διαμόρφωση της αντίστοιχης διάταξης των «Αποστολικών Διαταγών». Εάν τα αρχαία «χειροτονικά», όπως αυτό των «Αποστολικών Διαταγών», αλλά και της «Διαθήκης του Κυρίου ή Ιησού Χριστού», αντί για τις δύο καθιερωτικές ευχές περιέχουν μία και μόνη, τούτο δεν αποτελεί γνώρισμα μόνο εκείνης της εποχής. Τούτο συνέβαινε και σε άλλες εποχές και όχι μονάχα για τη χειροτονία διακονίσσης αλλά και όλων των χειροτονιών των υπολοίπων κληρικών (διακόνου, πρεσβυτέρου και επισκόπου). Πρόκειται απλώς για «χειροτονικά» μιας εποχής κατά την οποία δεν είχε ακόμη διαμορφωθεί ο πανηγυρικός χαρακτήρας των χειροτονιών.
4. Η λεγόμενη κατά την «χειροτονία» της διακόνισσας εκφώνηση «η Θεία Χάρις …» αποτελεί γνώρισμα μόνο της χειροτονίας των ανωτέρων κληρικών (επισκόπου, πρεσβυτέρου και διακόνου), επειδή αυτή ουδέποτε ακούεται στις χειροθεσίες των κατωτέρων κληρικών, ούτε αυτού του υποδιακόνου. Γι’  αυτό όπως στις χειροτονίες των κληρικών που μνημονεύσαμε επεμβαίνει μετά την πρώτη ευχή λειτουργός του ιδίου βαθμού μ’  αυτόν στον οποίο προάγεται ο χειροτονούμενος (π.χ. επίσκοπος στην χειροτονία επισκόπου, πρεσβύτερος στην χειροτονία πρεσβυτέρου και διάκονος στην χειροτονία διακόνου), ο οποίος και απαγγέλει τα μεταξύ των δύο ευχών παρεμβαλλόμενα ειρηνικά, έτσι, και κατά την χειροτονία διακονίσσης τα ειρηνικά αυτά απαγγέλονται από διάκονο. Αυτό ουδέποτε γίνεται στις χειροθεσίες, οι οποίες τελούνται εκτός του Ιερού Βήματος.
5. Ο καθολικός δημόσιος χαρακτήρας της χειροτονίας των διακονισσών, η κατ’  αυτήν παρουσία κλήρου και λαού, η κατά την μεταξύ των δύο ευχών παρεμβαλλόμενη «συναπτή» συνένωση των προσευχών κλήρου και λαού υπέρ της προχειριζομένης διακονίσσης και η από τον επίσκοπο τελική επεκύρωση της εκλογής δια της τελέσεως της χειροτονίας, υποδηλώνουν την συγκατάθεση του σώματος των Κληρικών καθώς και όλων των πιστών στη χειροτονία της.
6. Η χειροτονούμενη ως διακόνισσα περιβαλλόταν, όπως και ο διάκονος, με το διακονικό ωράριο. «Φέρουσα όμως αυτό κάτω από το μαφώριο μετά των δύο αρχών του έμπροσθεν».  (Θεοδώρου).Παρά ταύτα έχουμε και μια μεγάλη διαφορά ανάμεσα στη χειροτονία του διακόνου και αυτής της διακονίσσης. Γιατί ενώ αμέσως μετά τη χειροτονία διακόνου ανατίθεται σ’  αυτόν η διακονία μέσα στο Θυσιαστήριο, διότι ο αρχιερεύς «επιδίδωσιν αυτώ (στο διάκονο) το άγιον ριπίδιον και ιστά αυτόν ριπίζοντα εν τη Αγία Τραπέζη τα Τίμια Δώρα», η διακόνισσα «ουδεμίαν αναλαμβάνει υπηρεσίαν παρά τω ιερώ Θυσιαστηρίω. Κατά την ώραν όμως της Θείας Κοινωνίας η διακόνισσα κοινωνεί ως ο διάκονος, «περικατέχων» αυτό, «μεταδίδωσι τοις προσερχομένοις του Αγίου Αίματος»9.

* * *

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Γ΄ΜΕΡΟΥΣ
5. βλ. Παν. Τρεμπέλα «Τάξεις…» σελ. 4 και 8 . Κωνσταντίνου Καλλίνικου σελ. 575
6. βλ. Παν. Τρεμπέλα «Τάξεις…» σελ. 38-39
7. βλ. Κ. Καλλίνικου «Τάξεις…» σελ. 575
8. βλ. Παν. Τρεμπέλα ένθ’  ανωτέρω σελ. 11-12
9. Η διάταξη αυτή του Βαρβεριανού Κώδικα ανάγεται σε χρόνους, κατά τους οποίους, χωριστά ακόμη μεταδίδονταν στους πιστούς τα καθηγιασμένα Είδη και η Θεία Κοινωνία άρχιζε συγχρόνως μέσα και έξω του ιερού Βήματος.                         

Kindly Bookmark this Post using your favorite Bookmarking service:
!-