Ο Θεσμός τών διακονισσών μέρος δεύτερον

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β΄(ΔΕΥΤΕΡΟ)
ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΤΑΞΗ ΤΗΣ ΧΕΙΡΟΤΟΝΙΑΣ
Ή ΧΕΙΡΟΘΕΣΙΑΣ ΤΩΝ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΩΝ
 
Α΄ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΧΕΙΡΟΤΟΝΙΑΣ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΩΝ
α) Διακόνισσες εξελέγονταν «μετ’  ακριβούς δοκιμασίας»1 χριστιανές γυναίκες που θα ήσαν εκλεκτές τω Κυρίω και οι οποίες  πληρούσαν  ωρισμένες προϋποθέσεις γι’  αυτό.
Οι περισσότερες από τις διακόνισσες στρατολογούνταν απ’  την τάξη των αφιερωμένων στο Θεό «παρθένων», οι οποίες ζούσαν είτε μόνες τους, είτε σε κάποιο «παρθενώνα» ή σε «σπίτι παρθένων», νηστεύοντας, ψάλλοντας, προσευχόμενες, διαβάζοντας την Αγία Γραφή και ασχολούμενες με γυναικείες εργασίες (υφαντική, ραπτική…)2.
Έτσι,  σύμφωνα με τις «Αποστολικές Διαταγές», «διακόνισσα» μπορούσε να γίνει («γινέσθω» λέει, μια «παρθένος αγνή»)3. Κατά δε τον Επιφάνιο Κύπρου διακόνισσες εξελέγονταν γυναίκες «ούσαι αειπάρθεναι»4. Κατά την 6η Νεαρά του Ιουστινιανού, οι διακόνισσες έπρεπε να εκλέγονται από τη τάξη των παρθένων5. Επίσης στον υπ’ αριθμ. 213 κώδικα της Εθνικής Βιβλιοθήκης των Παρισίων, η οποία γράφτηκε στην Κωνσταντινούπολη το έτος 1027 μ. Χ., διαβάζουμε  ότι η διακόνισσα «οφείλει είναι παρθένος αγνή»6.
Εκτός όμως από τις παρθένες,  διακόνισσες γίνονταν και πολλές  γυναίκες χήρες, οι οποίες συγκέντρωναν τα απαιτούμενα προσόντα για το σκοπό αυτό και που συμφωνούσαν με τη ρήση του απ. Παύλου εγγεγραμμένη στην Α΄προς Τιμ. 5ο κεφ. και στίχ. 9-10.
Οι  μεν  «Αποστολικές Διαταγές» ορίζουν ότι διακόνισσα δύναται να γίνει και μια «χήρα μονόγαμος, πιστή και τιμία»7, ο δε Επιφάνιος επαναλαμβάνει ότι διακόνισσες μπορούν να εκλέγωνται και «χηρεύσασαι από μονογαμίας»8. Και κατά την 6η Νεαρά του Ιουστινιανού διακόνισσες γίνονταν οι «ενός ανδρός γαμεταί γενόμεναι»9 χήρες. Πολύ ευπρόσδεκτες στις τάξεις των διακονισσών ήσαν και χήρες, οι οποίες υπήρξαν εκλεκτές χριστιανές μητέρες, καθ’  όσον αυτές «δια της από της ανατροφής των τέκνων αυτών κτησθείσης πείρας» ηδύναντο να καθοδηγούν τις νεαρές χριστιανές μητέρες στο πολυσχιδές έργο τους10. Γνωστή διακόνισσα  μητέρα είναι η ζήσασα κατά τον 5ο αιώνα μ. Χ. ΚΕΛΕΡΙΝΑ, την οποία ο Θεοδώρητος Κύρου παρηγορεί για το θάνατο του παιδιού της11.
Έτσι διακόνισσες χειροτονούνταν, κατά τον άγιο Επιφάνιο, και «μονόγαμοι εγκρατευσάμενοι»12, όπως και σύζυγοι των επισκόπων. Ο 48ος Κανών της εν Τρούλλω Πενθέκτης Οικουμενικής Συνόδου ορίζει ότι η σύζυγος του επισκόπου «ει και αξία φανείη, προς το της διακονίας αναβιβαζέσθω αξίωμα»13. Και ο Ματθαίος Βλάσταρης  λέγει σχετικώς ότι αυτή (η διακόνισσα) «ει  δε και ο βίος αυτής σεμνός είη, και εις τον της διακονίας βαθμόν προβιβάζεται»14.
Εκτός όμως από τις παραπάνω μνημονευόμενες προϋποθέσεις, διακόνισσες χειροτονούνταν και
πολλές άλλες επίλεκτες εκπρόσωποι των γυναικείων μονών. Κατά τον Θεόδωρο Βαλσαμώνα, «το δε λαϊκάς μόνας γυναίκας αξιούσθαι διακονικού αξιώματος ουκ εστιν αληθές. Και μονάζουσαι γαρ ηξιούντο αυτού»15.  Κατά τους μετέπειτα Βυζαντινούς χρόνους  μαρτυρείται ότι η διακόνισσα «οφείλει είναι… κατά το νυν κρατούν, μονάζουσα μεγαλοσχήμων, κεκαρμένη τε κοσμίως»16, πράγμα που πιστοποιείται και από τον Ματθαίο Βλάσταρη (14ος αιών μ. Χ. ). Ο οποίος λέγει ότι «συμφώνως τοις παλαιοίς των βιβλίων», η εκλεγμένη ως διακόνισσα πρέπει να έχει σχήμα μοναχικό, και τούτο τέλειο.17 Το διακονικό λειτούργημα κατ’  εξοχήν παρείχετο στις ηγουμένες των μονών.
β) Όσον αφορά, τώρα, την ηλικία των υποψηφίων προς εκλογήν διακονισσών, κατ’  αρχάς έχουμε να πούμε ότι αυτός, σύμφωνα με την Αποστολική διάταξη περί χηρών (Α΄Τιμ. 5,9-10), πρέπει να υπερβαίνει το  εξηκοστό έτος της ηλικίας της. Ο Θεοφάνης (9ο αιώνα μ.Χ.) αναφέρει ότι «Θεοδόσιος ο βασιλεύς νόμον έγραψε γυναίκα εις διακόνισσαν μη προβαίνειν εάν μη υπερβή τα εξήκοντα έτη κατά τον απόστολον»18. Το ίδιο διαβάζουμε και στο Νομοκάνονα του Φωτίου όπου «δεν επιτρέπεται γίνεσθαι διακόνισσαν την μη υπερβάσαν τον εξηκοστόν ενιαυτόν»19.
Ορθόδοξοι και αιρετικοί κύκλοι  είχαν την ίδια πράξη περί ορίου ηλικίας  διακονισσών. Γιατί Νεστοριανοί κύκλοι κατ’  αρχάς την ίδια πράξη περί εκλογής διακονισσών χρησιμοποιούσαν. Στην αρχή  του 5ου αιώνα  μ.Χ. έγινε Νεστοριανική αναθεώρηση των Κανόνων της Α΄Οικουμενικής Συνόδου της Νικαίας, που αποδίδεται στον επίσκοπο Μαρουθά. Ορίζεται δε κατ’  αυτήν (την αναθεώρηση) ότι διακόνισσες εκλέγονται οι γυναίκες που έχουν υπερβεί το εξηκοστό έτος της ηλικίας. Παρά ταύτα, είναι βέβαιο, ότι συχνά γίνονταν εξαιρέσεις. Έτσι πολλές φορές το διακονικό λειτούργημα παρέχονταν και σε νεώτερες γυναίκες, κατά την ελεύθερη και ανεξέλεγκτη κρίση και απόφαση των επισκόπων. Την Ολυμπιάδα, π.χ., «καίπερ νέαν, χήραν γενομένην …, διάκονον εχειροτόνησεν Νεκτάριος»20. Ίσως έχει αυτό υπ’  όψιν του ο αγ. Ιω. ο Χρυσόστομος όταν λέει ότι η θαυμάσια διακονική δράση της «εν αώρω ηλικία κατωρθούτο»21.
Στη Δύση είναι γνωστό το παράδειγμα μιας παρθένου, η οποία κατατάχθηκε στη τάξη των χηρών που είχαν διακονικό λειτούργημα, αν και δεν είχε συμπληρώσει το εικοστό έτος της ηλικίας της.22
Με τη πάροδο όμως του χρόνου, επειδή οι εξαιρέσεις αυτές ήταν πολύ συχνές και επειδή κατανοήθηκε ότι πολλοί απ’  τους τομείς της διακονικής εργασίας απαιτούσαν ακμαίες σωματικές δυνάμεις και ανάλογη ευρωστία και ευκινησία, η Εκκλησία επίσημα πιά, περιώρισε το χρονικό αυτό όριο απαιτώντας ηλικία όχι κατώτερη των σαράντα ετών.
Έτσι ο 15ος Κανόνας της Δ΄εν Χαλκηδόνι Οικουμενικής Συνόδου ορίζει ότι «διάκονον μη χειροτονείσθαι γυναίκα προ ετών τεσσαράκοντα».
Το περιεχόμενο του Κανόνα αυτού υιοθετείται και από την 123η Νεαρά του Ιουστινιανού (546 μ.Χ.), όπου ορίζεται «διακόνισσαν εν αγία Εκκλησία μη χειροτονείσθαι, ήτις ελάττων εστιν ενιαυτών τεσσαράκοντα ή εις δευτέρους ήλθε γάμους»23. Λαμβανομένης υπ’  όψιν και της 6ης Νεαράς του Ιουστινιανού (535 μ.Χ.) που ορίζει στις διακόνισσες «την ηλικίαν μήτε νέαν είναι, μήτε ακμάζουσαν, μήτε αυτόθεν προς τα πλημμελήματα πηδώσαν, αλλά υπέρ τον μέσον ήδη καθεστώσας χρόνον και αμφί τους πεντήκοντα ενιαυτούς κατά τους Θείους Κανόνας αγούσας, ούτω τε της  ιεράς τυγχάνειν χειροτονίας»24, βγαίνει το εξής συμπέρασμα: Ότι η Ιουστιάνειος νομοθεσία κατ’  αρχάς ήταν μάλλον  υπέρ της ηλικίας των πενήντα τουλάχιστον χρόνων. (Αλυβιζάτος)
Αλλά αν οι διατάξεις αυτές ίσχυαν κυρίως για τις πόλεις, στα ασκητήρια, εάν παρίστατο ανάγκη μπορούσε και νεωτέρα αδελφή να χειροτονείται διάκονος. «Ει γάρ τις ανάγκη γένοιτο και την ελάττονα ταύτης της ηλικίας, ής είπομεν, χειροτονηθήναι διάκονον. Έξεστι ταύτην εν τινι των ευαγών ασκητηρίων χειροτονείσθαι και κατ’  εκείνο οικείν, καθ’  όπερ ούτε ανδρών επιμιξία καθέστηκεν, ούτε αυτεξούσιος δίαιτα, αλλά βίος συνεσταλμένος και μέτριος και υπό του συνέντος πλήθους μαρτυρούμενος»25, διαβάζουμε στην 6η Νεαρά του Ιουστινιανού. Ο ίδιος  Κανών της Χαλκηδόνας έπειτα επικυρώθηκε από την εν Τρούλλω Πενθέκτη Οικουμενική Σύνοδο το 692 μ.Χ. Σ’  αυτήν τη Σύνοδο και στον 14ο Κανόνα της διαβάζουμε: «Μήτε διάκονος προ των εικοσιπέντε χρόνων ή διακόνισσα προ των τεσσαράκοντα ετών χειροτονείσθω»26. Ο 40ος δε Κανόνας της ίδιας Συνόδου αναφερόμενος, σύν τοις άλλοις, και στον περιορισμό του κατωτάτου ορίου της ηλικίας των χειροτονουμένων ως διακονισσών λέγει τα εξής: «…Εν γαρ τω Θείω Αποστόλω γέγραπται εξήκοντα ετών την εν τη Εκκλησία καταλέγεσθαι χήρα. Οι δε ιεροί Κανόνες τεσσαράκοντα ετών την διακόνισσαν χειροτονείσθαι παραδεδώκασιν,  την Εκκλησίαν χάριτι Θεία κραταιοτέραν γινομένην και επί τα πρόσσω βαίνουσαν εωρακότες, και το των πιστών προς την των Θείων εντολών τήρησιν πάγιόν τε και ασφαλές, όπερ και ημείς άριστα κατανοήσαντες, αρτίως διωρισάμεθα, την ευλογίαν της Χάριτος, τω μέλλοντι των κατά Θεόν αγώνων ενάρχεσθαι. Ώσπερ αγώνων ενάρχεσθαι, ώσπερ τινα σφραγίδα ταχέως ενσημανόμενοι, εντεύθεν  αυτόν προς το μη επί πολύ οκνείν και αναδύεσθαι προβιβάζοντες, μάλλον μεν ούν και προς την του αγαθού παρορμώντες εκλογήν και κατάστασιν»27. Με δυο λόγια, χάριν οικονομίας η Εκκλησία μείωσε τον αριθμό των ετών των γυναικών που ποθούσαν να γίνουν διακόνισσες.
Ο Κώδικας αυτός φυλάσσεται στο Παρίσι  ενώ γράφτηκε αρχικά στην Κωνσταντινούπολη το έτος 1027. Και ένας άλλος όμως Κώδικας, αυτός της Βιβλιοθήκης της Αλεξανδρείας, ο υπ’  αριθμ. 14-104 (94) λέει ότι η διακόνισσα «οφείλει είναι τεσσαράκοντα χρόνων». Και ο Ματθαίος Βλάσταρης αναφέρει ότι «τα γε μην παλαιά των βιβλίων, ής η των χειροτονιών απασών ακριβώς εγγέγραπται τελετή και τον καθ΄ ηλικίαν οποίον είναι δει χρόνον υφηγείται της διακόνου, ότι τεσσαρακοστός»28.
Απ’  τις τελευταίες αυτές μαρτυρίες αποδεικνύεται ότι σ’  όλους τους Βυζαντινούς χρόνους οι απαιτήσεις της Εκκλησίας ως προς την ηλικία των διακονισσών ήταν σταθερές, διατηρώντας την σχετική διάταξη του 15ου Κανόνα της Δ΄εν Χαλκηδόνι Οικουμενικής Συνόδου.29
γ) Απαραίτητες για την εκλογή και χειροτονία των διακονισσών ήταν όμως και άλλες πνευματικώτερες και σπουδαιότερες προϋποθέσεις.
Κάθε μέλλουσα διακόνισσα οφείλει αρχικά να έχει συναίσθηση του ύψους της κλήσεως και του «αξιώματος»30 της διακόνισσας. Το οποίο είναι «χάρισμα»31και δίδεται απ’  το Θεό επειδή ο Θεός δεν κάνει διακρίσεις ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες. Ο Θεός δίδει τη Χάρη του Αγίου Πνεύματος σε άνδρες και γυναίκες.
Όπως όμως κάθε εκκλησιαστική χήρα, έτσι- και κατ’  εξοχήν- η διακόνισσα, οφείλει να είναι «πραεία, ήσυχος, επιεικής, άκακος, αόργητος, μη πολύλαλος (φλίαρος), μη κραύγασος, μη πολύγλωσσος, μη κατάλαλος, μη λεξίθηρος, μη φιλοπράγμων…»32, διαβάζουμε στις Αποστολικές Διαταγές. Αυτή, η διακόνισσα, πρέπει  να «παρεδρεύη ταις εν ταις νόσοις πειραζομέναις», να πηγαίνει, δηλ. και να υπηρετεί στα νοσοκομεία. Και να είναι «ευδιάκονος, νηπτική, τα δέοντα απαγγέλουσα τοις πρεσβυτέροις, μη τις αισχροκερδής, μη οίνω πολλώ προσέχουσα (Α΄Τιμ. 3,8). Να μη μεθά, ίνα δύνηται νήφειν προς τας νυκτερινάς υπηρεσίας»33. Τούτο μας λένε οι Αποστολικοί Κανόνες. Που σημαίνει ότι οι διακόνισσες όφειλαν να προσέχουν και να υπακούουν στους πρεσβυτέρους, ιερείς, της Εκκλησίας.  Κατά τον ίδιο λόγο η παρθένος διακόνισσα οφείλει να έχει την απόφαση ώστε να είναι «αγία σώματι και ψυχή, ως ναός Θεού, ως οίκος Χριστού, ως Πνεύματος Αγίου καταγώγιον»34. Κάθε γυναίκα που χειροτονούνταν διακόνισσα έπρεπε να διαφυλάττει τον εαυτό της στην Ορθοδοξία και να προσέχει η ζωή και η πολιτεία της να είναι άμεμπτη, σύμφωνα μ’  ότι αρέσει στο Θεό. «Την εαυτής λειτουργίαν δια παντός εκπληρούσα»35. Αυτή (η διακόνισσα) με ελεύθερη απόφαση, «βουληθείσα αναθείναι εαυτήν»  στο Θεό «και την της διακονίας αποπληρώσαι χάριν», πρέπει να είναι κατά πάντα άξια, αν θέλει βεβαίως να γίνει δεκτή στη τάξη των λειτουργών του Υψίστου και να λάβει την Χάρη του Αγίου Πνεύματος «λειτουργείν»  και «ακατακρίτως προσκαρτερείν τοις αγίοις ναοίς του Θεού, επιμελείσθαι της οικείας πολιτείας, σωφροσύνης δε μάλιστα».
Κάθε διακόνισσα έπρεπε να είναι φωτισμένη με το Άγιο Πνεύμα, αλλά και να είναι καθαρή «από παντός μολυσμού σαρκός και πνεύματος, προς το επαξίως επιτελείν το εγχειριζόμενον αυτή έργον»36. Οφείλει να είναι «εις τοσούτον δια της επανθούσης αυτή αρετής ανηγμένη εις ύψος, ως αμιλλάσθαι κατά γε τούτο τοις αληθώς ανδράσι, καντεύθεν αξιούσθαι και της τοσαύτης τιμής» (Δημητριέβσκη). Που σημαίνει ότι δεν έχει σημασία αν είναι γυναίκα. Με τις αρετές της μπορεί να αποδείξει στους άνδρες το ποιοι είναι οι αληθείς άνδρες. Ο Ματθαίος Βλάσταρης  αναφερόμενος στις διακόνισσες της εποχής του λέει ότι, σύμφωνα με τα παλαιά βιβλία της Εκκλησίας, ο βίος της διακόνισσας πρέπει να είναι σε τέτοιο βαθμό ενάρετος, ώστε «των (αγίων) ανδρών αμιλλάσθαι χρή ταύτην τοις άκροις την αρετήν»37. Ο βίος της δηλ. έπρεπε να υπερβαίνει σε αγιότητα και ενάρετα έργα αυτόν των ανδρών. Συνοψίζοντας η διακόνισσα έπρεπε να είναι πρότυπο Χριστιανικού βίου.
Επειδή όμως οι γνωστές στην Εκκλησιαστική Ιστορία παρεκτροπές των «συνεισάκτων» γυναικών («SUBINTRODUCTAE», συνείσακτοι αγαπηταί») δημιούργησαν την απαίτηση «περί του κανονικάς μη συνοικείν ανδράσι»38, για περιορισμό και ελάττωση των σκανδάλων, αλλά και για διατήρηση της υπολήψεως των διακονισσών, η 6η Νεαρά του Ιουστινιανού λέγει σχετικά: «Οι εκ των εις διακονίσσης χειροτονίαν εμβαίνειν βουλομένων» και εκ των «επί την χειροτονίαν αγομένων γυναικών διακόνων είτε εκ χηρείας είτε εκ παρθενίας» πρέπει να αποκλείωνται της «χειροτονίας» αν έχουν «συνόντας εν τάξει δήθεν αδελφών ή συγγενών ή καλουμένων αγαπητών». Επειδή αυτές «πάσης πονηράς υποψίας τον εαυτών πληρούσι βίον»39.
Οι διακόνισσες, όπως βεβαίως και οι διάκονοι, όχι μόνο πρέπει να είναι καθ’  όλα άμωμοι, όπως και ο επίσκοπος που τους χειροτόνησε, αλλά επί πλέον οφείλουν να είναι «ευσκυλτότεροι» αυτού. Να είναι «ανάλογοι προς το πλήθος της Εκκλησίας, ίνα και τοις αδυνάτοις υπηρετείν δύνωνται ως εργάται ανεπαίσχυντοι»40. Οι διακόνισσες έπρεπε να είναι πρόθυμες «τας γυναίκας θεραπεύειν» και να είναι έτοιμες «προς αγγελίαν, εκδημίαν, υπηρεσίαν, δουλείαν» (Απ. Διαταγές), υπηρετώντας ανεπαίσχυντα «τοις δεομένοις» και μιμούμενες  το Χριστό, ο Οποίος «ουκ ήλθε στο κόσμο διακονηθήναι αλλά διακονήσαι και δούναι την ψυχήν Αυτού λύτρον αντί πολλών» (Απ. Διαταγές). Γι’  αυτό οι διακόνισσες, κι αν ακόμη χρειαζόταν να θυσιάσουν και τη ζωή τους χάριν των αδελφών τους, έπρεπε να το πράξουν. «Μη διστάτωσαν», γράφουν οι Απ. Διαταγές, να θυσιαστούν για τους άλλους. Γιατί  και ο Κύριος υπέμεινε τα πάντα για μας, «και δουλεία και ένδεια και όνειδος και πληγές και Σταυρό» (Απ. Διαταγές). Οι διακόνισσες, όπως τονίζουν οι Αποστολικές Διαταγές, πρέπει να «δουλεύωσι τοις αδελφοίς» και να έχουν σαν έμβλημα και σύνθημά των τους λόγους του Κυρίου «ο θέλων εν υμίν είναι μέγας έστω υμών διάκονος και ο θέλων εν υμίν είναι πρώτος έστω υμών δούλος» (Απ. Διαταγές).
Όπως ο Κύριος «έργω πεπλήρωκε το εύ δουλεύειν πολλοίς και ου λόγω» (Απ. Διαταγές) και όπως Εκείνος «ούτως εταπείνωσεν ευατόν», ώστε των μαθητών του «ένιψε τους πόδας και τω λεντίω εξέμαξε», κατ’  ανάλογο τρόπο και οι διάκονοι, όπως και οι διακόνισσες, «ουκ επαισχυνθήσονται τούτο ποιήσαι τοις αδυνάτοις και τοις ασθενέσι των αδελφών, εργάται όντες της αληθείας και της ευσεβείας προστάται» (Απ. Διαταγές). Έτσι τόσο οι διάκονοι όσο και οι διακόνισσες «υποχρεούνται» να εξυπηρετούν  «αγαπητικώς, μη γογγύζοντες, μηδέ διστάζοντες, ου γαρ δι’  άνθρωπον ποιούσιν, αλλά δια τον Θεόν» (Απ. Διαταγές). Η διακόνισσα έπρεπε να είναι πάντοτε ευπροσήγορος, να αγαπά την απλότητα, να είναι ακτήμων, αλλά και να σηκώνει περιφέροντας συνεχώς το Σταυρό του Κυρίου.41
Εκτός όμως από όλα αυτά τα προσόντα που μνημονεύσαμε, η διακόνισσα χρειαζόταν να είναι προικισμένη και εξωπλισμένη με σχετική μόρφωση. Ήταν ανάγκη, τουλάχιστον, να γνωρίζει κάθε τι που αφορούσε στην επιτυχή και τελεσφόρο άσκηση των διακονικών της λειτουργημάτων. Η μόρφωση αυτή ήταν προ πάντων απαραίτητος για την κατηχητική εργασία που είχαν οι διακόνισσες. Κάθε διακόνισσα, όπως θα δούμε στη συνέχεια, έπρεπε να είναι ικανή να μεταδίδει στις γυναίκες που κατηχούσε τα στοιχεία αυτά της κατηχήσεως, τα οποία κατά τις Αποστολικές Διαταγές περιελάμβαναν την διδασκαλία «περί αγίας Τριάδος», την «τάξιν δημιουργίας», «τον ειρμόν της Προνοίας», την αλήθεια του «διατί κόσμος γέγονε», (γιατί έγινε ο κόσμος), και τις διδασκαλίες περί «δικαιοσύνης Θεού», περί «τιμωρίας αμαρτωλών», περί της ελεύσεως του Σωτήρος, περί του «λουτρού παλιγγενεσίας», περί της «εν Χριστώ υιοθεσίας» και περί της αιωνίου ζωής.42
Η 6η Νεαρά του Ιουστινιανού απαιτεί οι διακόνισσες να είναι τουλάχιστον, όπως και οι υπόλοιποι κληρικοί, στοιχειωδών «γραμμάτων επιστήμονες».43
Στις πηγές των Βυζαντινών χρόνων υπάρχουν άμεσες ή έμμεσες μαρτυρίες περί της μορφώσεως γνωστών διακονισσών. Έτσι λ.χ. πολύ μορφωμένες διακόνισσες  αναφέρονται όχι μόνο πολλές της εποχής του αγίου Ιωάννου Χρυσοστόμου, 44αλλά και μερικές άλλες, για τις οποίες μαρτυρείται ότι γνώριζαν τα συνταράσοντα την Εκκλησία δογματικά ζητήματα45 και μπορούσαν να υπερασπιστούν την Ορθόδοξη Χριστολογική διδασκαλία, «άτε ακριβώς ειδυίαι αυτήν και άνωθεν τοις Θεοπνεύστοις εντεθραμέναι λόγοις»46. Όπως, δηλαδή, ακριβώς τις έμαθαν από τις Θείες  Γραφές.

Kindly Bookmark this Post using your favorite Bookmarking service:
!-