Απο τής Αλώσεως μέχρι σήμερον

ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΕΤΑΡΤΗ

ΑΠΟ ΤΗΣ ΑΛΩΣΕΩΣ  ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΟΝ

 ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΔΩΔΕΚΑΤΟΝ

Η ΖΩΗ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ

61. Τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον .

 Ὁ Πατριάρχης. Ἀμέσως μετὰ τὴν ἄλωσιν τῆς Κωνσταντινουπόλεως ὑπὸ τῶν  Τούρκων (1453) ὁ Μωάμεθ  ὁ Κατακτητὴς ἠθέλησε  διὰ πολιτικοὺς λόγους νὰ ἀποδείξῃ ὅτι ὄχι μόνον δὲν θὰ καταδιώξῃ τὴν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν, ἀλλὰ ὅτι καὶ θὰ τὴν προστατεύσῃ. Ὁ Τοῦρκος σουλτᾶνος  εἶχε  συμφέρον νὰ  κρατῇ  τοὺς  ὀρθοδόξους χριστιανοὺς μακρὰν τῆς  ἐπιρροῆς τῶν  Παπῶν  καὶ  τῶν  χριστιανῶν  ἡγεμόνων τῆς Δύσεως, τοὺς ὁποίους ἔβλεπεν ὅλους ὡς ἐχθρούς. Εἶχε συμφέρον δηλαδὴ νὰ ἐνισχύσῃ τὴν μερίδα τῶν «ἀνθενωτικῶν» ὀρθοδόξων.

Διὰ τοῦτο ἐκάλεσεν ὀλίγον μετὰ τὴν Ἅλωσιν τοὺς ἐπιζήσαντας ἄρχοντας,  κληρικοὺς  καὶ  λαϊκούς,  νὰ ἐκλέξουν νέον Πατριάρχην. Ὡς τοιοῦτος ἐξελέγη ὁ γνωστὸς διὰ τοὺς ἀνθενωτικοὺς  ἀγῶνάς του μοναχὸς  Γεώργιος  Σχολάριος,  ὅστις  ἔλαβε κατὰ  τὴν  χειροτονίαν τὸ ὄνομα Γεννάδιος. Ὁ Μωάμεθ  ἐπεκύρωσε τὴν  ἐκλογὴν  καὶ περιέβαλε τὸν νέον Πατριάρχην  δι’ ἐξαιρετικῶν τιμῶν. Τοῦ ἐνεχείρισεν ὁ ἴδιος τὴν ποιμαντορικὴν  ράβδον, ὡς ἔπραττον ἄλλοτε οἱ Βυζαντινοὶ αὐτοκράτορες, τὸν προέπεμψε μέχρι  τῆς  πύλης  τῶν ἀνακτόρων  καὶ  διέταξε νὰ τὸν συνοδεύσῃ τιμητικὴ φρουρὰ μέχρι τῶν Πατριαρχείων.

Ὁ Μωάμεθ  διὰ διατάγματος  καθώρισε τὰς σχέσεις τοῦ Πανριαρχείου πρὸς τὸ Κράτος ἀναγνωρίσας ἕν εἶδος ἀνεξαρτησίας εἰς τὴν Ἐκκλησίαν διὰ τῆς παραχωρήσεως τῶν λεγομένων προνομίων.

Θρησκευτικὰ προνόμια καὶ διοίκησις τῆς Ἐκκλησίας.


Διὰ   τῶν   προνομίων   ὁ   Πατριάρχης    ἀνεγνωρίσθη    ἀρχηγὸς τῶν  ὑποδούλων  χριστιανῶν   καὶ  ἀντιπρόσωπός   των  ἔναντι  τῆς ῾Υψηλῆς Πύλης,  ἐθνάρχης  δηλ. ὅλων τῶν  ὀρθοδόξων χριστιανῶν, ἀπηγορεύθη  δὲ ὁ βίαιος ἐξισλαμισμός. Ἀνεγνωρίσθη ἐπίσης ὁ Πατριάρχης  ἀνώτατος  ἀρχηγὸς  τοῦ  κλῆρου, τῶν  ἐκκλησιῶν   καὶ τῶν μοναστηρίων. Ἠδύνατο νὰ δικάζῃ αὐτὸς ὁ ἴδιος ἤ οἱ ἐπίσκοποι κατ’ ἐντολήν του τοὺς κληρικούς, ὡς καὶ τὰς μεταξὺ κληρικῶν  καὶ λαϊκῶν  διοφοράς. Εἶχε  τὸ δικαίωμα  νὰ ἐπιβάλλῃ  καὶ νὰ εἰσπράττῃ φόρους καὶ νὰ διαχειρίζεται τὰ εἰσοδήματα τῶν ἐκκλησιαστικῶν καὶ μοναστηριακῶν κτημάτων, τὰ ὁποῖα ἀφέθησαν ἀφορολόγητα.
Ὁ Πατριάρχης  ἐκυβέρνα τὴν  Ἐκκλησίαν  ἔχων παρ’ ἑαυτῷ συμβούλιον (Σύνοδον) ἐκ κληρικῶν  διαφόρων βαθμῶν. Ἐπεκοινώνει μετὰ  τῆς  Ὑψηλῆς Πύλης  διὰ τοῦ ἐπισήμου  διερμηνέως τῶν Πατριαρχείων ὅστις εἶχε τὸν τίτλον τοῦ Μεγάλου Λογοθέτου.

Βραδύτερον, ἀπὸ  τοῦ  1856,   ἡ  παρὰ  τῷ  Πατριάρχη   Σύνοδος ἀπετελέσθη ἐκ  12  ἀρχιερέων καὶ  αὐτή,  ἔχουσα ὡς πρόεδρον τὸν Πατριάρχην, ἐκυβέρνα τὴν Ἐκκλησίαν. Ἕτερον δὲ Συμβούλιον μεικτὸν ἐξ ἀνωτέρων κληρικῶν  καὶ λαϊκῶν  προκρίτων ἔλυε ζητὴματα,  ποὺ δὲν ἦσαν καθαρῶς  θρησκευτικά,  ὅπως τὰ  τῶν  κληρονομιῶν,  τῶν μοναστηριακῶν  περιουσιῶν, τῆς ἐκπαιδεύσεως τοῦ κλήρου καὶ τοῦ λαοῦ κ.λ.π. Ἐπειδὴ ὁ ἀριθμὸς τῶν χρισιανῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει εἶναι κατὰ τοὺς τελευταίους χρόνους πολὺ μικρός, δὲν λειτουργεῖ τὸ μεικτὸν συμβούλιον.
Εἰς τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον ὑπάγονται  καὶ αἱ ἐκκλησίαι τῆς Ἀμερικῆς καὶ Αὐστραλίας, αἱ ὁποῖαι διοικοῦνται ὑπὸ Ἀρχιεπισκόπων καὶ περιλαμβάνουν τοὺς εἰς τὰς χώρας ταύτας Ἕλληνας Ὀρθοδόξους.

Ὁ Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως φέρει    τὸν τίτλον: Ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, Νέας Ρώμης καὶ Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης. Σήμερον Πατριάρχης  εἶναι ὁ Αθηναγόρας  (1)*.

62. Ἡ ζωὴ τῶν ὑποδούλων Χριστιανῶν.

Τὰ παραχωρηθέντα ὅμως εἰς τὴν Ἐκκλησίαν καὶ τοὺς χριστιανοὺς προνόμια σπανιώτατα ἐσέβοντο οἱ Τοῦρκοι. Οἱ Σουλτᾶνοι ἐπενέβαιναν εἰς τὰ ἐσωτερικὰ  τῆς  Ἐκκλησίας,  ἀνεβίβαζον ἢ κατεβίβαζον, ἐκακοποίουν ἤ ἔστελλον εἰς ἀγχόνην  Πατριάρχας  καὶ Ἐπισκόπους. Αἱ ἐπεμβάσεις των ἐλάμβανον ἐνίοτε χαρακτῆρα διωγμοῦ τῶν ἐκκλησιαστικῶν ἀνδρῶν ἢ δημεύσεως τῶν περιουσιῶν των.
Ἀλλὰ  καὶ οἱ ἄλλοι ἄρχοντες τῶν Τούρκων παρεβίαζον συχνὰ τὰ προνόμια τῶν  χριστιανῶν  εἰς τὰς ἐπαρχίας  καὶ  τὴν  πρωτεύουσαν. Ἐκκλησιαστικαὶ ἤ μοναστηριακαὶ περιουσίαι διηρπάζοντο, ναοὶ μετεβάλλοντο εἰς τζαμία, χιλιάδες χριστιανῶν ἐξισλαμίνοντο διὰ τῆς βίας. Μικροὶ  χριστιανόπαιδες  ἡρπάζοντο ἀπὸ τὰς οίκογενείας  των (παιδομάζωμα),  ἐξισλαμίζοντο  καὶ  κατετάσσοντο  εἰς τὰ  τάγματα τῶν Γενιτσάρων.

Ἡ ζωὴ τῶν χριστιανῶν ἦτο μαρτυρική. Πολλοὶ ἔφευγον εἰς ὀρεινὰς περιοχὰς ἢ εἰς ἄλλας χώρας. Πολλοὶ προετίμων τὸν θάνατον ἀπὸ τὸν ἐξισλαμισμὸν ἤ τὴν ἐκπλήρωσιν  τῆς θελήσεως  τῶν δεσποτῶν καὶ αὐτοὶ εἶναι οἱ νεομάρτυρες τῆς Ἐκκλησίας μας. Οὗτοι διὰ τῆς θυσίας των, ὅπως οἱ μάρτυρες τῶν πρώτων χριστιανικῶν αἱώνων, ἐνίσχυον τὴν πίστιν  τῶν χριστιανῶν  εἰς τὸν ἀγῶνά των ὑπὲρ τῆς θρησκείας καὶ τοῦ ἔθνους.

Τοιοῦτοι νεομάρτυρες ὑτήρξαν:

1)   ὁ  μοναχὸς  Ἰάκωβος,   ὁ  ὁποῖος  ἐμαρτύρησε  τὸ  1520   εἰς τὸ Διδυμότειχον  κατηγορηθεὶς ὅτι ἐξήγειρε τοὺς Ἕλληνας εἰς ἐπανάστασιν·

2) ὁ μοναχὸς Μακάριος  εἰς Θεσσαλονίκην·

3) ὁ μητροπολίτης Κορίνθου Ζαχαρίας, ὡς συνεννοούμενος μετὰ τῶν Ἑνετῶν διὰ τὴν ἀπελευθέρωσιν τῶν Ἑλλήνων·

4)  ἀξιοθαύμαστος  ὑπῆρξεν  ἡ  ζωὴ  καὶ  ἡ  δρᾶσις  τῆς  Ὁσίας Φιλοθέης ἐν Ἀθήναις κατοὶ τὸν ΙΣΤ΄ αἰῶνα. Ἐμαρτύρησε τὴν 19ην Φεβρουαρίου 1589,  διότι διάσωσε καὶ περιέθαλψεν εἰς τὴ μονή της πολλὰς αἰχμαλώτους  γυναῖκας. Τὸ σεπτὸν λείψανόν της εὑρίσκεται εἰς τὴν Μητρόπολιν τῶν Ἀθηνῶν·

5)   ἡ   λαμπροτέρα   τέλος   καὶ   ἁγνοτέρα   ἐκκλησιαστικὴ  καὶ ἐθνικὴ  φυσιογνωμία  κατὰ  τὴν  περίοδον ταύτην  εἶναι ὁ νεομάρτυς Κοσμᾶς  ὁ Αἰτωλὸς (1714 - 1779).  Ἐγεννήθη  ἐν Μεγάλῳ  Δένδῳ τῆς  Ναυπακτίας.  Ἐσπούδασεν εἰς Σιγδίτσαν τῆς  Παρνασσίδος καὶ κατόπιν  ἤκουσεν ἀνώτερα  μαθήματα εἰς τὴν  Ἀθωνιάδα   Σχολὴν τοῦ Ἁγίου  Ὄρους. Ἐχειροτονήθη  ἱερεὺς καὶ  ἀπὸ τοῦ 1760  ἡρχισε  τὸ χριστιανικὸν  καὶ ἐθνικὸν ἔργον του. Περιῆλθε  τὴν Μακεδονίαν, τὴν  Ἤπειρον, τὴν  Θεσσαλίαν  καὶ  Στερεὰν Ἑλλάδα, ἐταξίδευσε δὲ καὶ εἰς τὰς νήσους τοῦ Αἱγαίου  καὶ τοῦ Ἰονίου Πελάγους. Ἐκήρυττε πανταχοῦ  τὸν  λόγον  τοῦ  Θεοῦ καὶ  ἐνίσχυε  τὸ  ἐθνικὸν  φρόνημα προτρέπων εἰς ἵδρυσιν σχολείων καὶ ἀνέγερσιν ἐκκλησιῶν. Ἡ διδαχὴ καὶ  αἱ προτροπαί  του εὕρισκον μεγάλην  ἀπήχησιν παρὰ τῷ  λαῶ. Συκοφαντηθεὶς ὡς ταραξίας δῆθεν  καὶ  ὑποκινητὴς  ἐπαναστάσεως κατὰ  τῶν Ὀθωμανῶν  συνελήφθη  καὶ ὑπέστη  μαρτυρικὸν θάνατον εἰς  τὴν  Ἤπειρον τὴν  14ην  Αὐγούστου  1779.  Ἡ  Ἐκκλησία  μας κατέταξεν  αὐτὸν μεταξὺ τῶν  ἁγίων  καὶ  ἑορτάζεται ἡ μνήμη  του κατὰ τὴν ἐπέτειον τοῦ θανάτου του.

63. Ἡ Ἐκκλησιαστικὴ Παιδεία κατὰ τοὺς χρόνους τῆς δουλείας.

Κατὰ  τοὺς χρόνους τῆς  δουλείας ἡ Εκκλησία ἀναλαμβάνει ὄχι μόνον τῶν κληρικῶν, ἀλλὰ καὶ ὅλου τοῦ Ἔθνους μας τὴν παιδείαν. Ἡ Ἐκκλησιαστικὴ παιδεία ταυτίζεται  μὲ τὴν Ἐθνικὴν παιδείαν.
Κατὰ  τοὺς δύο πρώτους  αἰῶνας  τῆς  Τουρκοκρατίας  μόνον εἰς Κωνσταντινούπολιν ὑπῆρχε μικρὰ πνευματικὴ κίνησις γύρω ἀπὸ τὸ Πατριαρχεῖον εἰς τὸ Φανάριον.

Ὁ πρῶτος Πατριάρχης Γεννάδιος ἵδρυσεν εἰς Κωνστᾳντινούπολιν τὴν Πατριαρχικὴν Σχολὴν  (Μεγάλην τοῦ Γένους Σχολήν),  ἡ ὁποία ὅμως  δὲν ἐλειτούργει  κανονικῶς  κατὰ  τοὺς πρώτους  αἰῶνας  τῆς δουλείας.

Εἰς τὴν ἄλλην Ἑλλάδα, τὴν κατεχομένην  ὑπὸ τῶν Τούρκων, αἱ φοβεραὶ ἀνωμαλίαι καὶ καταστροφαὶ τῆς ΙΕ΄καὶ ΙΣΤ΄ἑκατονταετηρίδος δὲν ἐπέτρεψαν τὴν ἵδρυσιν σχολείων, ὥστε οἱ ὑπόδουλοι ἐστερήθησαν ἐπὶ  200  περίπου  ἔτη  πάσης  παιδεύσεως. Περὶ  τὰ  τέλη  τῆς  ΙΣΤ΄ ἑκατονταετηρίδος ὁ Πατριἀρχης Κωνσταντινουπόλεως Ἱερεμίας ὁ Β΄ συνιστᾷ εἰς τὴν Σύνοδον τοῦ 1593  νὰ μεριμνήσωσιν  οἱ Ἐπίσκοποι διὰ τὴν ἵδρυσιν σχολείων εἰς τὰς περιφερείας των. Διδάσκαλοι ὅμως δὲν ὑπῆρχον,  οἱ δὲ κληρικοὶ,  τῶν  κατωτέρων  ἱερατικῶν  βαθμῶν μάλιστα, ἦσαν καὶ αὐτοὶ κατὰ τὸ πλεῖστον ἀπαίδευτοι.

Ἀλλὰ ἀπὸ τῆς ΙΖ΄ ἑκατονταετηρίδος τὰ πράγματα μετεβλήθησαν. Ἐπιεικεστέρα κάπως  πολιτικὴ τῶν Τούρκων καὶ οἰκονομικὴ ἀκμὴ  τῆς ἐν Ἑνετίᾳ Ἑλληνικῆς Κοινότητος ἐπέτρεψαν τὴν ἵδρυσιν σχολῶν εἰς διαφόρους πόλεις τῶν ὑποδούλων ἐλληνικῶν  χωρῶν.

Εἰς τὴν Ἑνετίαν δηλ. ἱδρύθη ἀνώτερον σχολεῖον τὸ 1621, ὀνομασθὲν Φλαγγίνειον  Φροντιστήριον  ἀπὸ τὸν προικοδοτήσαντα αὐτὸ Κερκυραῖον Θωμᾶν Φλαγγίνην.  Ἐδιδάσκοντο εἰς αὐτὸ ἀνώτερα μαθήματα ὀρθόδοξοι τὸ θρήσκευμα Ἕλληνες νέοι, οἱ ὁποῖοι ἐγίνοντο κατόπιν  διδάσκαλοι εἰς ἄλλα σχολεῖα τῆς ὑποδούλου Ἑλλάδος. Τοιαῦτα  σχολεῖα ἱδρύθησαν τὸ 1647  ὑπὸ πλουσίων Ἑλλήνων τῆς
῾Ενετίας εἰς τὰ Ἰωάννινα πρῶτον καὶ ἔπειτα εἰς τὰς Ἀθήνας.
Κατὰ τὸ ἔτος 1676 ἱδρύθη εἰς τὰ  Ἰωάννινα     ἐπίσης ἱεροσπουδαστήριον πρὸς μόρφωσιν κατωτέρων κληρικῶν.

Μαθηταὶ τῶν  σχολείων  τῶν  Ἰωαννίνων ἔγιναν  διδάσκαλοι εἰς Μέτσοβον, Λάρισαν, Τύρναβον, Θεσσαλονίκην, Ἀδριανούπολιν, ὅπου ἱδρύθησαν κατόπιν σχολεῖα.
«Εἰς τὴν πόλιν τῶν Ἰωαννίνων χρεωστεῖ ἡ Ἑλλὰς τὴν ἀναγέννησιν τῆς παιδείας», γράφει ὁ διδάσκαλος τοῦ Γένους Κωνσταντῖνος Κούμας.

Κατὰ τὸν ΙΗ΄ αἰῶνα ἱδρύθησαν εἰς ὅλας τὰς ἑλληνικὰς  ἐπαρχίας ἀνώτερα καὶ κατώτερα σχολεῖα: εἰς τὴν Πελοπόννησον καὶ τὴν Στερεὰν Ἑλλάδα, τὴν Μακεδονίαν καὶ τὰς νήσους, εἰς τὴν Σμύρνην, εἰς τὰς Κυδωνίας καὶ εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν. Οἱ ἀπόφοιτοι τῶν σχολῶν τούτων ἐγίνοντο ἱερεῖς ἢ διδάσκαλοι εἰς τὰ χωρία ὅλης τῆς Ἑλλάδος.

Πλησίον  τῶν  ἐκκλησιῶν  εἰς τὰ  χωρία  καὶ  τὰς κωμοπόλεις,  ἢ τῶν μητροπολιτικῶν μεγάρων εἰς τὰς πόλεις, ἐλειτούργουν σχολεῖα, μικρὰ ἢ μεγάλα. Ἐδιδάσκετο συνήθως εἰς αὐτὰ ἡ Ὀκτώηχος, ὁ Απόστολος, τὸ Ψαλτήριον καὶ ἄλλα ἐκκλησιαστικὰ καὶ ἱερὰ βιβλία. Ὅπου δὲν ἐλειτούργουν σχολεῖα οἱ ἱερεῖς καὶ οἱ μοναχοὶ ἐκάλουν τοὺς ἑλληνόπαιδας  εἰς τοὺς νάρθηκας τῶν  ναῶν καὶ τοὺς ἐδίδασκον τὰ πρῶτα γράμματα.

Ἀνώτερα σχολεῖα συντηρούμενα ὑπὸ τῆς Ἐκκλησίας ἦσαν: 1) Ἡ Μεγάλη τοῦ Γένους  Σχολὴ εἰς Κωνσταντινούπολιν, τὀ ἀνώτατον ἐθνικὸν ἐκπαιδευτικὸν  ἵδρυμα· 2) ἡ Πατμιὰς Σχολὴ εἰς τὸ μοναστήριον τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Θεολόγου ἐν Πάτμῳ, ἱδρυθεῖσα περὶ τὰ μέσα τοῦ ΙΗ΄ αἰῶνος· 3) ἡ Ἀθωνιὰς Σχολὴ ἤ Ἀκαδημία εἰς τὸ Ἅγιον Ὄρος, ἱδρυθεῖσα ἐπίσης περὶ τὰ μέσα τοῦ ΙΗ΄ αἰῶνος κ.ἄ.

Κατὰ τὸ ἔτος 1843 ἱδρύθη ἡ Θεολογικὴ Σχολὴ Χάλκης, ἡ ὁποία ἀπέβη ὀνομαστὴ καὶ παρέσχε μεγάλας  ὑπηρεσίας εἰς τὴν μεγάλην τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν. Ἀπόφοιτοι  τῆς Σχολῆς  Χάλκης  ἀνῆλθον εἰς τὰ ὕπατα ἐκκλησιαστικὰ ἀξιώματα.

Πεπαιδευμένοι ἄνδρες ἐν τῇ Ἐνκλησίᾳ καὶ Συγγραφεῖς ἀνεδείχθησαν  κατὰ  τοὐς χρόνους τούτους ἀρκετοί. Οἱ περισσότεροι ἐσπούδασαν καὶ  εἰς  ἀνωτέρας  σχολὰς  καὶ  Πανεπιστήμια τῆς  Δ. Εὐρώπης. Διὰ τῶν συγγραμμάτων των προσεπάθουν νὰ ἐνισχύσουν τὴν πίστιν  τῶν ὀρθοδόξων χριστιανῶν  ἔναντι τῶν Δυτικῶν  κυρίως (Καθολικῶν καὶ Διαμαρτυρομένων).
Οἱ σπουδαιότεροι ἐκ τῶν ἐκκλησιαστικῶν τούτων συγγραφέων εἰς ὅλην τὴν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν ἡσαν οἱ ἑξῆς:

1) Μελέτιος Πηγᾶς (1535 - 1602).  Πατριάρχης  Ἀλεξανδρείας καὶ κατόπιν Κωνσταντινουπόλεως.  Κατήγετο ἐκ Κρήτης καὶ ἐσπούδασεν  εἰς  Ἰταλίαν.  ῾Υπήρξε περίφημος  ἱεροκῆρυξ. Ἔγραψεν ἐπιστολὰς  καὶ  συγγράμματα,  ἐκ τῶν  ὁποίων σπουδαιότερον εἶναι τὸ «Περὶ  Πάπα»,  ἐν τῷ  ὁποίῳ  καταπολεμεῖ τὰς  κακοδοξίας τῶν Δυτικῶν.

2) Ἱερεμίας ὁ Β΄. Μητροπολίτης Λαρίσης καὶ ἔπειτα Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως τὸ 1572,  τρὶς πατριαρχεύσας μέχρι τοῦ 1595. Ἦτο εἷς ἐκ τῶν πλέον μορφωμένων κληρικῶν. Μετέβη εἰς Ρωσίαν καὶ ἐχειροτόνησε πρῶτον Πατριάρχην  τῶν  Ρώσων τὸν Μητροπολίτην Μόσχας, Ἱὼβ τὸ 1589.  Ἦλθεν εἰς σχέσεις πρὸς Διαμαρτυρομένους θεολόγους ζητοῦντας τὴν  ἕνωσιν μετὰ  τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ἀλλ’ ἀπέρριψε τὰς  διδασκαλίας  καὶ  τὰς  προτάσεις  των. Σῴζονται πολλὰ συγγράμματά του μεταξὺ τούτων τρεῖς δογματικαὶ ἀποκρίσεις του πρὸς τοὺς Βιττεμβεργίους θεολόγους, νουθετικὴ διδασκαλία πρὸς Γερμανούς, ἔκθεσις περὶ τῶν ἠθῶν τῆς Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας κ.ἄ.
Ὁ Πατριάρχης  Ἱερεμίας ἔδωσε μεγάλην  ὤθησιν εἰς τὴν παιδείαν τοῦ ἔθνους κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς Τουρκοκρατίας. Κατὰ πρότασίν του ἡ ἐν Κωνσταντινουπόλει Σύνοδος τοῦ 1593  ἔλαβεν ἀπόφασιν, ὅπως ἐν ἑκάστῃ Ἐπισκοπῇ ληφθῆ μέριμνα διὰ τὴν ἵδρυσιν σχολείων.

3) Κύριλλος Λούκαρις. (1572 - 1638), Κατήγετο ἐκ Κρήτης· ἐσπούδασεν εἰς Ἑνετίαν καὶ Πάδουαν καὶ ἔγινε Πατριάρχης Ἀλεξανδρείας πρῶτον καὶ ἔπειτα Κωνσταντινουπόλεως.  Εἶναι ὀνομαστὸς  διὰ  τοὺς  ἀγῶνάς   του  κατὰ   τῶν   Ἰουδαίων  καὶ  τῶν  Ἰησουϊτῶν, ἐναντίον τῶν ὁποίων ἔγραψε πολλὰς πραγματείας. Ἐφρόντισε νὰ  ἱδρυθῆ  τυπογραφεῖον  εἰς  Κωνσταντινούπολιν καὶ ἐκήρυττεν ὁ ἴδιος τακτικώτατα. Κατέστη ὕποπτος εἰς τοὺς Τούρκους συκοφαντηθεὶς   ὑπὸ  τῶν   Ἰησουϊτῶν,  πεντάκις   ἐξεθρονίσθη  καὶ ἀπέθανε στραγγαλισθεὶς ὑπὸ τῶν γενιτσάρων τὸ 1638.

4) ὁ Δοσίθεος Ἱεροσολύμων (1641 - 1707).  Κατήγετο ἐξ Ἀραχόβης τῆς Αἰγιαλείας καὶ εἰς ἡλικίαν  δέκα ἕξ ἐτῶν μετέβη εἰς Ἱεροσόλυμα. Ἄν  καὶ  αὐτοδίδακτος,  ἐν τούτοις  ἀνεδείχθη  εἰς  τῶν διαπρεπεστέρων ἐκκλησιαστικῶν ἀνδρῶν, πατριαρχεύσας ἐπὶ 37 ἔτη. Εἰργάσθη  μετὰ θέρμης καὶ ζήλου ὑπὲρ τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Ἀναδιωργάνωσε   τὴν  Ἁγιοταφικὴν Ἀδελφότητα,   ἵδρυσε σχολεῖα, βιβλιοθήκας καὶ τυπογραφεῖον. Ἔγραψε πολλὰ συγγράμματα, ἐκ τῶν ὁποίων σπουδαιότερον εἶναι ἡ «Ὁμολογία» του, ἔνθα ἀναπτύσσει τὴν ὀρθὴν διδασκαλίαν  ἐναντίον τῶν  Παπικῶν καὶ Διαμαρτυρομένων. Σπουδαῖον ἐπίσης ἱστορικὸν ἔργον του εἶναι τὸ «Περὶ τῶν ἐν Ἱεροσολύμοις Πατριαρχευσάντων».

5)  Μηνιάτης Ἠλίας  (1669 - 1715).  Ἦτο Κεφαλλὴν  καὶ ἐσπούδασεν εἰς Ἑνετίαν διατκριθεὶς  διὰ τὴν φιλομάθειάν του. Νεώτατος   διωρίσθη   διδάσκαλος  τοῦ  Φλαγγινείου   φροντισηρίου ἐν  Ἑνετίᾳ,  ἐδίδαξε δὲ  κατόπιν   εἰς  Κεφαλληνίαν   καὶ  Ζάκυνθον. Προσκληθεὶς     εἰς     Κωνσ!αντινούπολιν     ἐγένετο     ἱεροκῆρυξ    τῆς Μεγάλης   Ἐκκλησίας  καὶ  διδάσκαλος  τῆς  Πατριαρχικῆς  σχολῆς. Αἱ  ὁμιλίαι  του διακρίνονται διὰ τὴν δύναμιν τοῦ λόγου, τὴν χάριν καὶ  τὴν  πειστικότητα.  Ἔγραφε καὶ  ὡμίλει   εἰς  τὴν  λαλουμένην γλῶσσαν.  Βραδύτερον ἐχειροτονήθη  Ἀρχιεπίσκοπος Κερνίκης  καὶ Καλαβρύτων. Πλὴν τῶν ὁμιλιῶν του ἔγραψε καὶ σύγγραμμα  διὰ τὸ Σχίσμα  τῶν Ἐκκλησιῶν  μὲ τὸν τίτλον «Πέτρα σκανδάλου».

6)  Εὐγένιος   Βούλγαρις  (1716 - 1806).  Πολυμαθέστατος καὶ πολυγραφώτατος  ἐκκλησιαστικὸς ἀνἡρ. Ἐγεννήθη  εἱς Κέρκυρα καὶ ἐσπούδασε θεολογίαν  καὶ  φιλοσοφίαν  εἰς  Πατάβιον  τῆς  Ἰταλίας. Ἐδίδαξεν εἰς Ἰωάννινα καὶ Κοζάνην, εἰς τὴν Ἀθωνιάδα σχολὴν καὶ εἰς τὴν Πατριαρχικὴν τῆς Κωνσταντινουπόλεως.  Μεταβὰς εἰς Ρωσίαν ἐτιμήθη πολὺ ὑπὸ τῆς αὐτοκρατείρας Αἰκατερίνης  ἀναδειχθεὶς Ἀρχιεπίσκοπος Χερσῶνος καὶ  ἀκαδημαϊκός.  Μεταξὺ τῶν  πολλῶν συγγραμμάτων του εἶναι καὶ τὰ ὲξῆς: 1) Ἱστορία τῆς διαφορᾶς περὶ τῆς  ἐκπορεύσεως τοῦ Ἁγίου  Πνεύματος  (Filioque)·  2)  ὈρθόδοξοςὉμολογία· 3) Βιβλιάριον κατὰ Λατίνων  κ.ἄ.

7) Νικηφόρος Θεοτόκης  (1731 - 1800).  Συμπολίτης καὶ φίλος τοῦ Εὐγενίου  Βουλγάρεως. Σπουδάσας εἰς Ἰταλίαν  φιλοσοφίαν καὶ φυσικομαθηματικὰ ἐκλήθη  εἰς Ρωσίαν, ὅπου ἐγένετο ἀρχιεπίσκοπος Χερσῶνος καὶ ἔπειτα  Σταυρουπόλεως καὶ Ἀστραχάν,  ὅπου ἐπέτυχε τὸν ἑκχριστιανισμὸν  πολλῶν Μουσουλμάνων. Τὸ σπουδαιότερον ἐκλλησιαστικὸν σύγγραμμά  του εἶναι  τὸ «Κυριακοδρόμιον», ἤτοι ἑρμηνεία καὶ ἀνάπτυξις τῶν κατὰ Κυριακὴν ἀναγιγνωσκομένων περικοπῶν ἐκ τοῦ Εὐαγγελίου  καὶ τῶν Ἀποστόλων.

64. Αἱ πρὸς τὸ Ἔθνος μας ὑπηρεσίαι  τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας κατὰ τὴν Τουρκοκρατίαν  καὶ τὴν Ἐπανάστασιν.

Ἡ Μεγάλη τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία δὲν ὑπῆρξε μόνον ἡ φιλόστοργος μήτηρ ἡ μεριμνῶσα διὰ τὴν πνευματικὴν ἀνάπτυξιν καὶ διατήρησιν τῆς πίστεως ὅλων τῶν ὑποδούλων, ἀλλὰ καὶ εἰργάσθη διὰ τὴν ἀνάστασιν καὶ ἀνεξαρτησίαν αὐτῶν. Ὑψίστας ὑπηρεσίας προσέφερεν ἡ Εκκλησία μας εἰς τὸ Ἔθνος ἡμῶν μετέχουσα ἐνεργῶς εἰς ὅλας τὰς προσπαθείας ὀργανώσεως τῶν ἠθικῶν  καὶ ὑλικῶν δυνάμεων αὐτοῦ, ὡς καὶ εἰς ὅλας τὰς ἐξεγέρσεις του.

Πολλοὶ κληρικοὶ εὗρον μαρτυρικὸν θάνατον κατὰ τὰς ἐξεγέρσεις ταύτας,  ὅπως ὁ ἐπίσκοπος Τρίκκης  Διονύσιος ὁ Σκυλόσοφος καὶ ὁ ἡγούμενος Σεραφεὶμ κατὰ  τὴν  ἐπανάστασιν  τῆς Ἠπειροθεσσαλίας τὸ 1611,  ὁ μητροπολίτης Κορίνθου Ζαχαρίας κ.ἄ.
Σοφὸς ἱστορικὸς γράφει: «Δὲν ἠμποροῦμεν νὰ μὴ  θαυμάσωμεν τὴν πίστιν  καὶ τὸν πατριωτισμὸν τοῦ ἑλληνικοῦ  κλήρου κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς δουλείας. Ἐνῷ ὡδηγοῦντο δέσμιοι καὶ ὑβριζόμενοι εἰς τὸν τόπον τῆς ἀγχόνης καὶ παρεκινοῦντο νὰ ἀρνηθοῦν τὸν Χριστὸν καὶ τὴν Πατρίδα, ὅλοι ἀνεξαιρέτως ἐπροτίμων τὰ βασανιστήρια καὶ τὸν θάνατον».

Κατὰ  τὴν  προπαρασκευὴν τῆς  Μεγάλης  Ἐπαναστάσεως, κατὰ τὴν ἔναρξιν, ὡς καὶ καθ’ ὅλην ττν διάρκειαν τοῦ Ἀγῶνος, ὁ Κλῆρος ἐπρωτοστάτησε καὶ εὶς τοὺς ἀγῶνας καὶ εἰς τὰς θυσίας. Πρωτομάρτυρες εἰς τὸν βωμὸν τῆς θυσίας ὑπὲρ τοῦ ἔθνους ὁ Πατριάρχης  Γρηγόριος ὁ Ε΄ μετὰ τῶν μητροπολιτῶν Ἐφέσου, Ἀγχιάλου καὶ Νικομηδείας, ἀπηγχονίσθησαν τὴν  ἡμέραν τοῦ Πάσχα  εἰς Κωνσταντινούπολιν

(10   Ἀπριλίου   1821). Μετ’   ὀλίγον   εὗρον  ἐπίσης   μαρτυρικὸν θάνατον  οἱ μητροπολῖται Δέρκων, Ἀδριανουπόλεως, Τυρνόβου καὶ Θεσσαλονίκης, ὡς καὶ ἄλλοι πολλοὶ κληρικοί.
Εἱς τὴν ἀγωνιζομένην Ἑλλάδα ὁ κλῆρος πρωταγωνιστεῖ. Ὁ Παλαιῶν Πατρῶν Γερμανός, ὁ Βρεσθένης Θεοδώρητος, ὁ Ανδρούσσης Ἰωσήφ,  ὁ Λακεδαίμονος  Χρύσανθος,  ὁ ἀρχιμανδρίτης  Δικαῖος  ἢ Παπαφλέσσας καὶ πλεῖστοι ἄλλοι κληρικοὶ εἶναι ἐνθουσιώδεις ἀπόστολοι  τοῦ Ἀγῶνος  καὶ  Ἀγωνισταί. Ὁ Ἀθανάσιος  Διᾶκος,  ὁ Παπαφλέσσας,  ὁ ἐπίσκοπος  Ρωγῶν  Ἰωσήφ, ὁ Κορώνης Γρηγόριος, ὁ Μονεμβασίας  Χρύσανθος, ὁ Ἀμφίσσης  (Σαλώνων)  Ἠσαΐας καὶ πλεῖστοι ἐπίσης ἄλλοι καθαγιάζουν διὰ τοῦ αἵματός των τὸν Ἀγῶνα τοῦ ἔθνους μας.
Διὰ τὸν ὀρθόδοξον κλῆρον ὁ ἀγὼν τῆς Ἐκκλησίας  τοῦ Χριστοῦ ταυτίζεται  πρὸς τὸν ἀγῶνα τοῦ Ἔθνους. Ὁ Ἐθνομάρτυς Πατριάρχης Γρηγόριος  ὁ  Ε΄ δίδει  τὴν  ἑξῆς  χαρακτηριστικὴν  ἀπάντησιν   εἰς τοὺς προτρέποντας  αὐτὸν νὰ φύγῃ, διὰ νὰ σωθῇ: «Μὲ προτρέπετε νὰ φύγω... Ὄχι. Ἐγὼ διὰ τοῦτο εἶμαι Πατριάρχης,  διὰ νὰ σώσω τὸ ἔθνος μου, καὶ ὄχι νὰ καταστραφῇ  τοῦτο ἀπὸ τοὺς γενιτσάρους. Ὁ θάνατός  μου θὰ φέρη μεγαλυτέραν  ὠφέλειαν παρὰ ἡ ζωή μου. Οο ξένοι χριστιανοὶ ἡγεμόνες θὰ ἀγανακτήσουν διὰ τὸν ἄδικον θάνατόν μου καὶ θὰ ἐννοήσουν ὅτι καὶ αὐτῶν ἡ πίστις  ὑβρίσθη. Οἱ Ἕλληνες πολεμισταὶ  θὰ πολεμοῦν μὲ μεγαλυτέραν  μανίαν, ἡ ὁποία θὰ φέρῃ τὴν νίκην...».
Τὸ  ἔθνος  ἡμῶν  ὀφείλει  πολλὰ  εἰς  τὴν  Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν μας. Δυνάμεθα  νὰ εἴπωμεν ὅτι, ὅπως ἄλλοτε ὁ χριστιανισμὸς διηυκολύνθη  εἰς τὴν  διάδοσίν του ὑπὸ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, οὕτω καὶ τώρα  ἡ  Ορθόδοξος Ἐκκλησία   τὰ  μέγιστα   συνετέλεσεν  εἰς  τὴν διάσωσιν καὶ ἀναγέννησιν τοῦ Ἑλληνισμοῦ.

65. Τὰ ἄλλα Πατριαρχεῖα.

1) Τὸ Πατριαρχεῖον Ἀλεξανδρείας.

Ἡ  Ἐκκλησία  τῆς  Ἀλεξανδρείας  ἱδρύθη  κατὰ  τὴν  παράδοσιν ὑπὸ τοῦ Εὐαγγελιστοῦ Μάρκου. Κατὰ  τὸν Δ΄ αἰῶνα  κατεῖχε  τὴν πρώτην  θέσιν  μεταξὺ τῶν  Ἐκκλησιῶν  τῆς  Ἀνατολῆς.  Κατὰ  τὸν

Θ΄  αἰῶνα  ἐκυβερνᾶτο ὑπὸ μονοφυσιτῶν  πατριαρχῶν  καὶ  Αράβων. Κατὰ  τοὺς χρόνους τῆς δουλείας ἠκολούθησε  τὴν  τύχην  τοῦ Οἰκουμενικοῦ  Πατριαρχείου, ὅπως καὶ τὰ ἄλλα Πατριαρχεῖα.  Ἀπὸ τοῦ ΙΘ΄ αἱῶνος ἀναζωογονεῖται, ἰδίως δὲ ἀφ’ ἦς ἐποχῆς ἡ Αἴγυπτος ἔγινεν ἀνεξάρτητον κράτος. Οἱ ὑπὸ τὸ Πατριαρχεῖον τοῦτο ὀρθόδοξοι χριστιανοὶ ἀνέρχονται εἰς 140 χιλιάδας.
Ὁ Πατριάρχης  Ἀλεξανδρείας φέρει ἀπὸ τοῦ Δ΄ αἰῶνος τὸν τίτλον: Πάπας καὶ Πατριάρχης τῆς μεγάλης πόλεως Ἀλεξανδρείας, Λιβύης, Πενταπόλεως,   Αἰθιοπίας καὶ  πάσης  Ἀφρικῆς,  Πατὴρ  Πατέρων, Ποιμὴν  Ποιμένων,  Ἀρχιερεὺς Ἀρχιερέων, τρίτος  καὶ  δέκατος τῶν Ἀποστόλων   καὶ  Κριτὴς  τῆς  Οἱκουμένης,  δοθέντα  αὐτῷ  ὑπὸ τοῦ Πάπα  Ρώμης  Καλλεστίνου.  Τὸ  Πατριαρχεῖον  διαιρεῖται  σήμερον εἰς ἕνδεκα ἐκκλησιαστικὰς ἐπαρχίας, τὰς ἐξῆς: 1) Ἀλεξανδρείας μὲ ἔδραν τὴν  Ἀλεξάνδρειαν ἤ τὸ Κάϊρον· 2)  Πηλουσίου  μέ ἔδραν τὸ Πὸρτ Σάϊδ· 3) Λεοντοπόλεως, μὲ ἔδραν τὴν Ἰσμαηλίαν· 4) Νουβίας μἐ ἔδραν τὸ Χαρτούμ· 5)  Ἀξώμης  μὲ ἔδραν τὴν  Ἀδδὶς  Ἀμπέμπα·
6)  Ἑρμουπόλεως  μὲ  ἔδραν τὴν  Τάντα·  7)  Καρθαγένης μὲ  ἔδραν τὴ Τρίπολιν· 8) Ἰωαννουπόλεως  μὲ ἔδραν τὸ Γιοχάνεσμπουργκ· 9) Κεντρῴας  Ἀφρικῆς  μὲ ἔδρα τὸ Ἐλισάμπεθβιλλ·  10)  Ἀνατολικῆς Ἀφρικῆς  μὲ  ἕδραν τὸ  Δὰρ-ἐλ-Σαλαάμ·  11)  Δυτικῆς Ἀφρικῆς  μὲ ἔδραν τὸ Γιαουτέ. Πατριάρχης  εἶναι ὁ Χριστοφόρος.

2) Τὸ Πατριαρχεῖον Ἀντιοχείας.

Ἡ Ἀντιόχεια κατέστη  εὐθὺς  ἀπὸ  τῶν  πρώτων  Ἀποστολικῶν χρόνων κέντρον διαδόσεως τοῦ χριστιανισμοῦ.
Καὶ τὸ Πατριαρχεῖον  τοῦτο ἐδοκιμάσθη  ποικιλοτρόπως.  Μέχρι τοῦ  1898   οἱ  Πατριάρχαι   ἦσαν  Ἕλληννες. Τὸ  1900   ἀνεδείχθη Πατριάρχης  Ἄραψ, σήμερον δὲ τὸ Πατριαρχεῖον  εὑρίσκεται ὁριστικῶς εἰς χεῖρας τῶν Σύρων ὀρθοδόξων.  Ἕδρα τοῦ Πατριαρχείου εἶναι ἡ Δαμασκός.
Ὁ Πατριάρχης  Ἀντιοχείας φέρει τὸν  τίτλον:  Πατριάρχης  τῆς Μεγάλης  θεουπόλεως Ἀντιοχείας,  Συρίας, Ἀραβίας, Κιλικίας, Ἰβηρίας τε  καὶ  Μεσοποταμίας  καὶ  πάσης  Ἀνατολῆς.  Πατριάρχης εἶναι ὁ Θεοδόσιος.

3) Τὸ Πατριαρχεῖον Ἱεροσολύμων.

Ἡ Ἐκκλησία τῶν Ἱεροσολύμων, τοῦ τόπου τῆς σταυρώσεως καὶ ἀναστάσεως τοῦ Σωτῆρος, ἱδρυθεῖσα ὑπ’ Αὐτοῦ, ἐστερεώθη διὰ τῆς ἀκλονήτου πίστεως τῶν πρώτων χρισνιανῶν. Ἡ μεγάλη ἀκμὴ αὐτῆς σημειοῦται  ἀπὸ τῆς ὲποχῆς τοῦ Μεγ. Κωνσταντίνου  καὶ ἰδίως ἀπὸ τῆς ἀναπτύξεως τοῦ μοναχικοῦ βίου ἐν τοῖς Ἁγίοις  Τόποις.

Ὄταν οἱ Ἄραβες κατέκτησαν τὴν Παλαιστίνην, τὸ Πατριαρχεῖον ὑπέστη πολλὰς διώξεις, αἱ ὁποῖαι ἐξηκολούθησαν καὶ ἐπὶ Σταυροφόρων. Περισσότερον  καὶ  σκληρότερον  ἐδοκιμάσθη   κατὰ τοὺς πρώτους αἰῶνας τῆς τουρκικῆς κατακτήσεως.

Μεγάλοι  ἀγῶνες ἔγιναν  μεταξὺ τῶν  Ὀρθοδόξων, τῶν  Λατίνων καὶ  τῶν  Ἀρμενίων  διὰ  τὴν  κατοχὴν   καὶ  κυριότητα   τῶν  ἱερῶν καὶ  ἁγίων  Προσκυνημάτων.  Τέλος  ἐπὶ  Σουλτάνου  Σελὶμ τοῦ Α΄ (1512 - 1520) ἀνεγνωρίσθη  ἡ ἐπ’ αὐτῶν κυριότης τῶν ὀρθοδόξων Ἑλλήνων μοναχῶν. Ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν ἀναγνώρισιν ταύτην οἱ Ἕλληνες Πατριάρχαι δέν ἔπαυσαν ἀγωνιζόμενοι κατὰ τῶν ἀξιώσεων τῶν Ἀρμενίων ἰδίως, ἀλλὰ καὶ τῶν Ἀραβοφώνων ὀρθοδόξων. Πολύτιμος   ὑπῆρξεν  ἡ  συμβολὴ  τῆς  Ἁγιοταφικῆς  Ἀδελφότητος εἰς τὰς προσπαθείας  καὶ τοὺς ἀγῶνας  ὑπὲρ τῆς ὑπὸ τῶν  Ἑλλήνων ὀρθοδόξων κατοχῆς  τῶν Ἁγίων Προσκυνημάτων,  καὶ μάλιστα  τοῦ Παναγίου Τάφου.
Ὁ Πατριάρχης  Ἱεροσολύμων φέρει τὸν τίτλον:  Πατριάρχης  τῆς Ἁγίας Πόλεως Ἱερουσαλὴμ καὶ πάσης Παλαιστίνης, Συρίας, Ἀραβίας καὶ τῆς πέραν τοῦ Ἰορδάνου, Κανᾶ τῆς Γαλιλαίας  καὶ Αγίας  Σιών. Πατριάρχης  εἶναι σήμερον ὁ Βενέδικτος.

Ἠ ἀρχιεπισκοπὴ  Σινᾶ.

Εἰς τὸ ἱερὸν ὅρος τῆς χερσονήσου Σινᾶ ἱδρύθη ὑπὸ τοῦ Ἰουστινιανοῦ ἡ ἱερὰ μονὴ τῆς Ἁγίας  Αἰκατερίνης, ὅπου ὑπάρχει καὶ λείψανον τῆς Ἁγίας.
Ὁ ἡγούμενος τῆς  μονῆς εἶναι ἀρχιεπίσκοπος  καὶ  χειροτονεῖται ὑπὸ  τοῦ  Πατριάρχου  Ἱεροσολύμων. Ἡ  ἔδρα  τῆς   ἀρχιεπισκοπῆς μεταφέρεται τὸν χειμῶνα εἰς τὸ Κάϊρον.
Ἡ  μονὴ  ἔχει  τὴν  πλουσιωτέραν  βιβλιοθήκην  τῆς  Ἀνατολῆς.

Ἐκεῖ εὑρέθη καὶ ὁ λεγόμενος Σιναϊτικὸς  Κῶδιξ, ἐκ τῶν ἀρχαιοτέρων χειρογράφων τῆς Ἁγίας Γραφῆς. Ἐδωρήθη εἰς τὸν τσάρον τῆς Ρωσίας Ἀλέξανδρον, οἱ δὲ Κομμουνισταὶ  τὸν ἐπώλησαν  εἰς τὸ Βρεταννικὸν Μουσεῖον ἀντὶ ἑκατὸν χιλιάδων  λιρῶν.

Σημείωση Συντακτικής Ομάδας

 (1)*. Το βιβλίο συνεγράφη το 1967 και ο Οικομενικός Πατριάρχης ήταν ο Αθηναγόρας

Kindly Bookmark this Post using your favorite Bookmarking service:
!-