Η διάδοσις του Χριστιανισμού

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΤΡΙΤΟΝ

Η ΔΙΑΔΟΣΙΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΥ

16. Εὐνοϊκοὶ ὅροι διὰ τὴν ἐξάπλωσιν τῆς χριστιανικῆς θρησκείας.

Διὰ τοῦ κηρύγματος  τῶν Ἀποστόλων  καὶ τῶν μαθητῶν αὐτῶν ἡ  χριστιανικὴ  θρησκεία   ἔλαβεν  εὐρυτάτην  ἐξάπλωσιν  εἰς  ὅλας τὰς  χώρας τοῦ γνωστοῦ  τότε  κόσμου, ἀπὸ τῶν  Ἰνδιῶν μέχρι  τῶν Βρεναννικῶν νήσων καὶ ἀπὸ τοῦ Σκυθικοῦ Βορρᾶ μέχρι τῆς Αἰθιοπίας. Εἰς τὴν ταχεῖαν  ἐξάπλωσιν τῆς νέας θρησκείας συνετέλεσαν, πλὴν τῆς θείας προελεύσεώς της καὶ τῆς δυνάμεως τῶν ἀληθεινῶν  της, καὶ μερκαὶ εὐνοϊκαὶ προυποθέσεις ἀναφερόμεναι εἰς τὴν πολιτικὴν καὶ κοινωνικὴν κατάστασιν  τοῦ τότε κόσμου, ὡς καὶ ἄλλοι εὐμενεῖς ὅροι δημιουργηθέντες  ὑπὸ τῶν ἰδίων τῶν χριστιανῶν.
Τοιαῦται προϋποθέσεις  εἶναι:

1) Ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα καὶ ἡ διάδοσίς της εἰς ὅλας τὰς χώρας τοῦ κόσμου. Ἀπὸ τῶν Ἰνδιῶν καὶ τῆς Αἰγύπτου μέχρι τῶν ἐσχατιῶν τῆς Δύσεως ὡμιλεῖτο,  ὡς γνωστόν,  ἡ ἑλληνινὴ  γλῶσσα  λόγῳ  τῆς ἐξαπλώσεως τοῦ ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ. Τὸ προφορικὸν κήρυγμα τῆς νέας θρησκείας, γενόμενον εἰς τὴν ἑλληνικὴν  γλῶσσαν, κατενοεῖτο εὐκόλως ὑπὸ τοῦ μεγάλου πλήθους τῶν περισσοτέρων χωρῶν.

Τὰ Εὐαγγέλια, αἱ Ἐπιστολαὶ  τῶν  Ἀποστόλων,  αἱ Πράξεις καὶ τὰ βραδύτερον κυκλοφορήσαντα συγγράμματα  τῶν Ἱερῶν Πατέρων τῆς ᾽Εκκλησίας έγράφησαν ὅλα σχεδόν εἰς τὴν ἑλληνικὴν  γλῶσσαν. Τοιουτοτρόπως   ὁ  Ἑλληνισμὸς   προσέφερε μίαν   ἀκόμη   μεγάλην ὑπηρεσίαν εἰς τὴν ἀνθρωπότητα διευκολύνας τὴν διάδοσιν τοῦ Χριστιανισμοῦ.


2) Ἡ πολιτικὴ ἕνωσις  ὅλων σχεδὸν τῶν πεπολιτισμένων τότε Ἐθνῶν ὑπὸ τὴν  κυριαρχίαν τῶν  Ρωμαίων.  Τα σύνορα μεταξὺ τῶν διαφόρων χωρῶν εἶχον καταργηθῇ καὶ ἡ ἐπικοινωνία  μεταξὺ τῶν λαῶν Ἦτο ἐλευθέρα, ἀσφαλὴς καὶ εὔκολος. Ἐπομένως οἱ κήρυκες καὶ διδάσκαλοι τῆς νέας θρησκείας ἠδύναντο ἐλευθέρως νὰ μεταβαίνωσιν εἰς πᾶσαν χώραν καὶ πόλιν πρὸς διάδοσιν αὐτῆς.
Ἐξ  ἄλλου   οἱ  Ρωμαῖοι   αὐτοκράτορες  ἐδείκνυον  κατ’   ἀρχὴν ἀδιαφορίαν  εἰς   τὰ   θρησκευτικὰ    ζητήματα  καὶ   ἐπέτρεπον   εἰς τοὺς ὑπηκόους λαοὺς τὴν  ἐλευθέραν ἄσκησιν  πάσης  λατρείας. Οἱ διαταχθέντες βραδύτερον διωγμοὶ  τῶν  χριστιανῶν  ὠφείλοντο  εἰς διάφορα ἄλλα αἴτια.
Εὐνοϊκοὶ    ὅροι   δημιουργηθὲντες   ὑπ’   αὐτῶν    τούτων    τῶν Χριστιανῶν· τοιοῦτοι ἦσαν:

α΄) ὁ ἠθικὸς βὶος τῶν  χριστιανῶν καὶ ἡ ἀδελφικὴ  μεταξύ των ἀγάπη. Οἱ Ἐθνικοὶ ἔλεγον περὶ τῶν χριστιανῶν  ὅτι ἠγαπῶντο πρὶν γνωρισθοῦν·

β΄) τὸ θάρρος καὶ  ἡ σταθερότης τῆς  πίστεως  τῶν  χριστιανῶν. Ἀγογγύστως ὑπέμενον τὰ μαρτύρια, εἰς τὰ ὁποῖα χάριν τῆς πίστεως ὑπεβάλλοντο, πρᾶγμα  τὸ ὁποῖον προεκάλει  τὴν  ἔκπληξιν  καὶ  τὸν θαυμασμὸν καὶ αὐτῶν τῶν διωκτῶν  καὶ τῶν δημίων των·

γ΄) ἡ ἐνωρὶς γενομένη  μετάφρασις τῶν ἱερῶν βιβλίων τῆς Ἁγίας Γραφῆς καὶ εἰς διαφόρους ἄλλας γλώσσας  (Λατινικήν, Ἀρμενικὴν κ.λ.π.),  οὕτως  ὥστε   νὰ  γίνωνται  καταληπταὶ  αἱ  χριστιανικαὶ ἀλήθειαι  ὑπὸ ὅλων τῶν λαῶν.

17. Τὰ ἐμπόδια  εἰς τὴν διάδοσιν τοῦ Χριστιανισμοῦ.

Κατὰ τὴν ἐξάπλωσίν του ὁ χριστιανισμὸς συνήντησε καὶ πολλὰ καὶ μεγάλα ἐμπόδια. Τὰ ἐμπόδια ταῦτα προῆλθον 1) ἀπὸ τοὺς ἱερεῖς τῶν ᾽Ιουδαίων καὶ τῶν Ἐθνικῶν, 2) ἀπὸ τὸν ἀμαθῆ ὄχλον καὶ 3) ἀπὸ τοὺς διαταχθέντας ὑπὸ τῶν αὐτοκρατόρων διωγμούς.
Οἱ  Ἰουδαῖοι κατεδίωκον  τοὺς  χριστιανούς,  διότι  ἐνόμιζον ὅτι διέστρεφον τὴν  Μωσαϊκὴν  θρησκείαν  καὶ ἠρνοῦντο τὰς Ἰουδαϊκὰς ἀντιλήψεις  περὶ Μεσσίου, εἰς τὸν ὁποῖον ἐστήριζον οἱ Ἰουδαῖοι τὰς ἐλπίδας των περὶ ἐθνικῆς ἀποκαταστάσεως.
Οἱ  ἱερεῖς ἐξ ἄλλου τῶν  Ἐθνικῶν  ἔβλεπον ὅτι, ἐὰν ἐπεκράτει  ὁ χριστιανισμός,  θὰ  ἔχανον  τὰς  ἀπολαυάς  των  καὶ  τὸν  σεβασμὸν τοῦ εἰδωλολατρικοῦ  ὄχλου. Διάφοροι ἐπίσης     ἐπαγγελματίαι (ἀγαλματοποιοί, θεράποντες ναῶν κ.λ.π.) ἔβλεπον ὅτι παρεβλάπτοντο τὰ  συμφέροντά των  ἐκ τῆς  ἐπικρατήσεως  τῆς  νέας θρησκείας,  ἡ ὁποία κατήργει  τὰ «εἴδωλα» καὶ τὰς μεγαλοπρεπεῖς  τελετάς.
Οἱ φιλόσοφοι τέλος περιφρονήσαντες κατ’ ἀρχὰς τὴν νέαν θρησκείαν, ὅταν εἷδον ὅτι διεδίδετο αὕτη ταχέως εἰς ὅλον τὸν κόσμον,  ἤρχισαν νὰ τὴν πολεμοῦν.
Πάντες οὗτοι ἐξηρέθιζον τὸν ἀμαθῆ ὄχλον κατὰ τῶν χριστιανῶν, τοὺς ὁποίους, κατηγόρουν:
1) Ὅτι ἦσαν ἄθεοι, διότι δὲν εἶχον ἀγάλματα καὶ βωμοὺς καὶ δὲν ἔκαμνον θυσίας.
2)  Ὅτι ἦσαν  μισάνθρωποι, διότι  ἀπέφευγον  τὰς  διασκεδάσεις τῶν Ἐθνικῶν καὶ τὰ ἄγρια θεάματα  εἰς τὰ ἀμφιθέατρα.
3) Ὅτι ἦσαν συνωμόται, ἐπειδὴ     ἔκαμνον     νυκτερινὰς συγκεντρώσεις· τοιαύτας ἔκαμνον πράγματι  οἱ χριστιανοί, ἀλλὰ διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰουδαίων καὶ τῶν Ἐθνικῶν.
4) Παρεξηγοῦντες τὸ μυστήριον τῆς Θείας Εὐχαριστίας διέδιδον ὅτι οἱ χριστιανοὶ ἔτρωγον σάρκας καὶ ἔπινον αἷμα ἀνθρώπινον.
5) Διάφορα ἀτυχήματα ἢ θεομηνίας (πλημμύρας, λιμούς, σεισμοὺς κ.λ.π.) ἀπέδιδον ἐνίοτε εἰς τὴν ὀργὴν τῶν εἰδωλολατρικῶν θεῶν  ἐναντίον  τῶν  χριστιανῶν   καὶ  ἐγίνοντο  πιστευτοὶ   ὑπὸ  τοῦ ἀμαθοῦς ὅχλου.
Αἱ κατηγορίαι αὗται διαδιδόμεναι καὶ ἐξαπλούμεναι ἐδημιούργουν τοιαύτην ἀτμόσφαιραν εἰς βάρος τῶν χριστιανῶν, ὥστε ἐπέτρεψαν εἴς τινας αὐτοκράτορας νὰ ἀποδίδουν εἰς τοὺς χριστιανοὺς τὴν  ἀθλίαν κατάστασιν  τοῦ κράτους καὶ τῶν ὑπηκόων λαῶν καὶ νὰ διατάσσουν συστηματικοὺς  καὶ ἀγρίους διωγμοὺς ἐναντίον των.
Δὲν  πρέπει   τέλος  νὰ  παραλειφθῇ   καὶ  ἕν  ἀκόμη  σπουδαῖον ἐμπόδιον προερχόμενον ἐκ τῶν  κόλπων  αὐτοῦ τοῦ χριστιανισμοῦ. Τοῦτο   συνίσταται   εἰς  τὴν   ἐμφάνισιν   μεταξὺ   τῶν   χριστιανῶν διαφόρων ψευδοδιδασκαλιῶν, αἱ ὁποῖαι εἶναι γνωσταὶ μὲ τὴν γενικήν ὀνομασίαν αἰρέσεις.

18. Οἱ Διωγμοί.

Οἱ ἐναντίον τῶν  χριστιανῶν  διωγμοὶ  δύνανται νὰ διακριθῶσιν εἰς δύο κατηγορίας: 1) Εἰς τοὺς διωγμοὺς τοὺς ὀφειλομένους εἰς τὸν φανατισμὸν ἢ καὶ τὰ συμφέροντα τοῦ Ἰουδαϊκοῦ καὶ εἰδωλολατρικοῦ ὄχλου, οἱ ὁποῖοι ἦσαν συνήθως  τοπικοὶ  καὶ περιωρισμένοι, καὶ 2) εἰς ἐκείνους, τοὺς ὁποίους διέταξαν μερικοὶ Ρωμαῖοι  Αὐτοκράτορες διὰ διαφόρους ἔκαστος λόγους καὶ οἱ ὁποῖοι ἦσαν κατὰ τὸ πλεῖστον γενικοὶ καὶ συστηματικοί.
Ἐκ  τῶν   τελευταίων    τούτων   διωγμῶν   οἱ  φοβερώτεροι  καὶ ἀγριώτεροι ἦσαν οἱ ἑξῆς:

α΄) Ὁ Διωγμὸς τοῦ Νέρωνος (64 μ.Χ.)
Ὁ αἱμοχαρὴς οὗτος αὐτοκράτωρ (54  - 68 μ.Χ.) εἶχε τὴν μωρίαν νὰ πιστεύῃ  ὅτι ἦτο πλὴν τῶν ἄλλων καὶ ἔξοχος ποιητής. Ἐδήλωσε λοιπὸν  εἰς ἕν συμπόσιον ὅτι, ἄν ἔβλεπε πόλιν  πυρπολουμένην, ὡς ἄλλοτέ ποτε ἡ Τροία, θὰ ἠδύνατο νὰ συνθέσῃ ποιήματα  ἴσης ἀξίας πρὸς τὰ  Ὁμηρικά. Οἱ  περὶ  αὐτὸν ἐξωλέστατοι  κόλακες  ἔσπευσαν νὰ πυρπολήσουν μέγα  μέρος τῆς Ρώμης,  διὰ νὰ τοῦ παράσχουν τὸ θέαμα, ἐκ τοῦ ὁποίου θὰ ἐνεπνέετο. Ἐπειδὴ ὅμως ἐγνώσθη  εἰς εὐρὺν κύκλον ἡ κακοῦργος αὕτη  ἔμπνευσις  καὶ  πρᾶξις, ὁ Νέρων, διὰ νὰ ἀποφύγῃ ἐξέγερσιν τοῦ λαοῦ ἐναντίον του, διέδωσεν ὅτι οἱ χριστιανοὶ ἤναψαν τὴν πυρκαϊάν, διὰ νὰ καταστρέψουν τὰ ἀγάλματα καὶ τοὺς ναοὺς τῶν θεῶν.
Ἡ κατηγορία  ἔγινε  πιστευτὴ καὶ  ἤρχισεν  ἀμέσως, διαταχθεὶς ἐπισήμως ὑπὸ τοῦ Νέρωνος, ἄγριος διωγμὸς τῶν χριστιανῶν. Ἄλλους ἔκαιον ἐπὶ τῆς πυρᾶς, ἄλλους ἐσταύρωνον καὶ ἄλλους ἔρριπτον ἐν τοῖς ἀμφιθεάτροις. εἰς τὰ θηρία ἢ κατὰ διαφόρους τρόπους βασανίζοντες ἐθανάτωνον  (64  μ.Χ. κ.ἑ.). Κατὰ τὸν διωγμὸν τοῦτον ἐμαρτύρησαν ἐν Ρώμη καὶ οἱ Ἀπόστολοι Πέτρος καὶ Παῦλος.

β΄) Ὁ Διωγμὸς τοῦ Δομιτιανοῦ  (94 - 96 μ.Χ.)
Ὁ σκληρὸς καὶ φιλοχρήματος  Δομιτιανὸς  (81  - 96  μ.Χ.) εὗρεν ἀφορμὴν νὰ διατάξῃ τὸν διωγμὸν τῶν χριστιανῶν  ἐκ τοῦ λεγομένου
«φόρου τοῦ διδράχμου», τὸν ὁποῖον ὑπεχρεοῦντο νὰ πληρώνουν ὅλοι οἱ Ἱουδαῖοι. Ὅσοι Ἰουδαῖοι ἐγίνοντο χριστιανοὶ δὲν ὑπεβάλλοντο πλέον εἰς τὴν ὑποχρέωσιν ταύτην, ἀφοῦ ἔπαυον νὰ εἶναι Ἰουδαῖοι. Διὰ νὰ μὴ περιορίζωνται λοιπὸν τὰ ἔσοδα τοῦ Κράτους, διέταξεν ὁ Δομιτιανὸς γενικὸν  διωγμὸν  τῶν χριστιανῶν,  ἐδήμευε δὲ ὅλην τὴν περιουσίαν τῶν φονευομένων. Κατὰ τὸν διωγμὸν τοῦτον ἐμαρτύρησαν ὁ πρῶτος ἐπίσκοπος  τῶν  Ἀθηνῶν  Διονύσιος ὁ Ἀρεοπαγίτης καὶ ὁ μαθητὴς τοῦ Ἀποστόλου Παύλου Τιμόθεος εἰς τὴν ῎Εφεσον.

γ΄) Ὁ Διωγμὸς τοῦ Τραϊανοῦ.
Ἐπὶ Τραϊανοῦ (98  - 117  μ.Χ.) καθωρίσθη δι’ αὐτοκρατορικῶν

ὁδηγιῶν1  πρὸς τοὺς διοικητὰς  τῶν ἐπαρχιῶν  ὁ τρόπος τῆς διώξεως τῶν  χριστιανῶν.  Κατὰ  τὰς ὁδηγίας  ταύτας  οἱ ἐκ τῶν  χριστιανῶν καταγγελλόμενοι καὶ ἀρνούμενοι νὰ ὁρκισθοῦν εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ αὐτοκράτορος καὶ  νὰ θυσιάσουν εἰς τοὺς θεοὺς κατεδικάζοντο  εἰς θάνατον. Ἄν ὅμως ἐδέχοντο νὰ θυσιάσουν καὶ ὁρκισθοῦν, ἀφήνοντο ἐλεύθεροι. Ἔπρεπε πάντως  νὰ ὑποβληθῇ  ἔγγραφος καὶ ἐνυπόγραφος καταγγελία, διὰ νὰ γίνῃ ἡ δίωξις.
Ἐννοεῖται, ὅτι λόγῳ τοῦ φανατισμοῦ τοῦ Ἐθνικοῦ ὄχλου αἱ διατάξεις  αὗται  δὲν ἐτηροῦντο  πάντοτε  καὶ  συνήθως  ἐξαπελύετο γενικὸς διωγμός. Τοῦτο συνέβη καὶ ἐπὶ τῶν διαδόχων τοῦ Τραϊανοῦ, Ἀδριανοῦ (117 - 138) καὶ Ἀντωνίου τοῦ Πίου (138 - 161), ἀλλὰ εἰς περιωρισμένην κλίμακα.

δ΄) Ὁ Διωγμὸς τοῦ Μάρκου Αὐρηλίου (161  - 180).
Ὁ Μᾶρκος  Αὐρήλιος,  ἂν  καὶ  ὡς  ἄνθρωπος  ἦτο  ἐπιεικὴς  καὶ ἀγαθὸς  (ἦτο ἔξοχος Στωϊκὸς  φιλόσοφος), ἐν τούτοις ἐπέτρεψε σκληρότατον διωγμὸν τῶν χριστιανῶν. Ἐπὶ τῆς ἐποχῆς του οἱ χριστιανοὶ ἀνεζητοῦντο πανταχοῦ καὶ ἐβασανίζοντο, διὰ νὰ ἀρνηθοῦν τὴν  θρησκείαν  των. Τὰ  βασανιστήρια, εἰς τὰ  ὁποῖα ὑπεβάλλοντο, ἦσαν ἄγρια καὶ ἀπάνθρωπα: ἐξέσχιζον τὰς σάρκας των διὰ μαστίγων ἤ λίθων. Μεταξὺ τῶν πολλῶν μαρτύρων τοῦ διωγμοῦ τούτου συγκαταλέγεται καὶ  ἡ Ἁγία  Παρασκευή,  ἡ ὁποία ποικιλοτρόπως βασανισθεῖσα ἀπεκεφαλίσθη.

ε΄) Ὁ Διωγμὸς τοῦ Σεπτιμίου Σεβήρου (193  - 212).
Ὑπὸ τοῦ αὐτοκράτορος τούτου ἀνενεώθη τὸ 202 μ.Χ. παλαιότερος νόμος, ὁ ὁποῖος ἀπηγόρευε τὸν προσηλυτισμόν. Ἠγέρθη τότε μέγας διωγμὸς κατὰ τῶν χριστιανῶν  εἰς τὰς ἐπαρχίας κυρίως, Αἴγυπτον, Β. Ἀφρικὴν καὶ Γαλλίαν (Γαλατίαν).
 Κατὰ τοῦτον ἐμαρτύρησαν ὁ πατὴρ τοῦ Ὠριγένους Λεωνίδης εἰς τὴν  Ἀλεξάνδρειαν, ὁ ἐπίσκοπος Λουγδούνου (σημερινῆς Λυὼν τῆς Γαλλίας) Εἰρηναῖος καὶ ἡ Ἁγία  Περπέτουα εἰς τὴν Καρχηδόνα.
 
1. Αἱ ὁδηγίαι περιλαμβάνονται εἰς ἐπιστολὴν τοῦ Τραϊνοῦ πρὸς τὸν φίλο του ἔπαρχον τῆς Βιθυνίας Πλίνιον τὸν Νεώτερον.

στ΄) Ὀ Διωγμὸς τοῦ Δεκίου (249  - 251).
Ἦτο  ὁ  σκληρότατος   καὶ   ἀγριώτατος.   Ὁ  Δέκιος   ἔλαβε  τὴν ἀπόφασιν νὰ ἐξαλείψῃ τὸν χριστιανισμόν,  διότι ἐνόμιζεν ὅτι οὗτος εἶναι  ἡ αἰτία  τῆς  καταπτώσεως τῆς  Ἐθνικῆς  θρησκείας  καὶ  τοῦ μεγαλείου  τῆς  Ρώμης.  Ἐξέδωσε λοιπὸν  διάταγμα,  διὰ τοῦ ὁποίου ἐκάλει τοὺς χριστιανοὺς ἐντὸς ὡρισμένης προθεσμίας νὰ προσέλθουν εἰς τὴν Ἐθνικὴν θρησκείαν καὶ νὰ παραδώσουν τὰ ἱερὰ βιβλία των εἰς τὴν πυράν. Καὶ ἐπειδὴ δέν ὑπήκουσαν, ἐξαπέλυσεν ἄγριον διωγμὸν ἑναντίον των.
Κατὰ τὸν διωγμὸν τοῦ Δεκίου ὑφίσταντο σκληρὰ βασανιστήρια καὶ ἐθανατώνοντο  κυρίως οἱ κληρικοὶ  καὶ μάλιστα  οἱ Επίσκοποι, διότι οὗτοι ἑνεθάρρυνον τοὺς χριστιανοὺς καὶ προέτρεπον αὐτοὺς νὰ μένουν πιστοὶ μέχρι θανάτου εἰς τὴν πίστιν των. Πλεῖστοι  μάρτυρες πάσης ἡλικίας  καὶ τάξεως, νέοι, γέροντες, παρθένοι, ἱερεῖς καὶ ἐπίσκοποι ὑπέστησαν ἀγογγύστως τὸν ὑπὲρ τῆς Πίστεως  θάνατον.
Καὶ ὁ διαδεχθεὶς τὸν Δέκιον αὐτοκράτωρ Βαλεριανὸς (253 - 260) διέταξε διωγμὸν ἐναντίον τῶν χριστιανῶν. Ὁ τελευταῖος ἀλλὰ φοβερώτερος ὅλων τῶν διωγμῶν  ἦτο:

ζ΄) Ὁ Διωγμὸς τοῦ Διοκλητιανοῦ (285  - 305).
Οὗτος διετάχθη ὑπὸ τοῦ αὐτοκράτορος διὰ τοὺς αὐτοὺς λόγους, δι’ ους καὶ ὁ τοῦ Δεκίου, καὶ διήρκεσεν ἐννέα ἔτη (296 - 305). Μυριάδες πιστῶν  ἐμαρτύρησαν κατὰ  τὸν διωγμὸν  τοῦτον. Μόνον εἰς τὴν Μ. Ἀσίαν ἐθανατώθησαν 15 χιλιάδες χριστιανοί, εἰς τὴν Αἴγυπτον δὲ τὰ θύματα  τοῦ διωγμοῦ  ἀνῆλθον  εἰς τὸν καταπληκτικὸν  ἀριθμὸν τῶν 140 χιλιάδων.
Οἱ χριστιανοὶ  ἐσύροντο κατὰ ἐκατοντάδας εἰς τὰ βασανιστήρια, ἀλλὰ δέν ἡρνοῦντο τὸν Χριστόν· ἀνεδείχθησαν  ἀληθεῖς  ἥρωες τῆς Πίστεως.
Ἐπὶ  Διοκλητιανοῦ   ἐμαρτύρησαν  καὶ   οἱ  ἅγιοι   Γεώργιος  καὶ Δημήτριος (βλ. κατωτέρω  σελ. 45 - 46).
Οἱ ἐπίσημοι καὶ συστηματικοὶ διωγμοὶ ἐσταμάτησαν  ὁριστικῶς ὀλίγα ἔτη μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Διοκλητιανοῦ,  ἐπὶ Μεγάλου Κωνσταντίνου.

19. Ἡ σταθερότης τῆς πίστεως καὶ τὸ θάρρος τῶν Χριστιανῶν κατὰ τοὺς διωγμούς. Οἱ Μάρτυρες.

Κατὰ τοὺς διωγμοὺς οἱ χριστιανοὶ ἐδείκνυον ὑπεράνθρωπον θάρρος, τὸ  ὁποῖον  ἦτο  ἀποτέλεσμα   τῆς  σταθερᾶς  των  πίστεως. Καὶ  αὐτοὶ οἱ διῶκταί  των  Ἐθνικοὶ  δὲν ἠδύναντο νὰ κρύψουν τὸν θαυμασμόν των διὰ τοῦτο. Πολὺ συχνὰ στρατιῶται ποὺ τοὺς ἐφρούρουν ἢ δήμιοι ποὺ τοὺς ἐβασάνιζον ἐπίστευον εἰς τὸν Χριστὸν καὶ συνεμαρτύρουν.
Ὅσον επολλαπλασιάζοντο   αἱ  διώξεις  καὶ  τὰ  μαρτύρια,  τόσον ἐξηπλοῦτο καὶ ἐστερεοῦτο ὁ χριστιανισμὸς. Διὰ τοῦτο ἡ Ἐκκλησία μας τιμᾷ  καὶ δοξάζει τοὺς βασανισθέντας καὶ θανατωθέντας κατὰ τοὺς  διωγμοὺς  χριστιανούς.  Οὗτοι  ὠνομάσθησαν  μάρτυρες, διότι αἱ προφορικαὶ διηγήσεις  ἤ αἱ περιγραφαὶ  τῶν  παθημάτων αὐτῶν ἐμαρτύρουν περὶ τῆς πίστεώς  των. Δι’ αὐτὸ δὲ καὶ τὰ βασανιστήριά των ἀπεκλήθησαν μαρτύρια.
Τὴν  περιφρόνησιν  τῶν  μαρτύρων  πρὸς τὸν  θάνατον  καὶ  τὴν ἀδιαφορίαν καὶ καρτερίαν των εἰς τὰ βασανιστήρια καταδεικνύει τὸ κατωτέρω  ἀπόσπασμα ἐπιστολῆς  τοῦ ἐπὶ Τραϊανοῦ μαρτυρήσαντος (112)   Ἐπισκόπου   Ἀντιοχείας   Ἰγνατίου   τοῦ   Θεοφόρου.   Τὴν ἐπιστολὴν  ταύτην  ἔγραψεν ὁ Ἰγνάτιος  ἐντὸς τοῦ πλοίου, διὰ τοῦ ὁποίου μετεφέρετο εἰς Ρώμην,  ἵνα ριφθῇ  εἰς τὰ  θηρία. «Ὀναίμην1 τῶν θηρίων τῶν ἐμοὶ ἡτοιμασμένων... ἅ καὶ κολακεύω συντόμως με καταφαγεῖν,  οὐχ ὥσπερ τινῶν δειλαινόμενα οὐχ ἥψαντο2. Κἂν αὐτὰ δὲ ἑκόντα μὴ θελήσῃ, ἐγὼ προσβιάσομαι3... Πῦρ καὶ σταυρός, θηρίων τε  συστάσεις,  ἀνατομαί,  διαιρέσεις, σκορπισμοὶ  ὀστέων,  συγκοπὴ μελῶν,  ἀλεσμοὶ  ὅλου τοῦ  σώματος... ἐπ’ ἐμὲ  ἐρχέσθωσαν,  μόνον ἵνα Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐπιτύχω  .  Οὐδέν μοι ὠφελήσει  τὰ  τερπνὰ  τοῦ κόσμου, οὐδὲ αἱ βασιλεῖαι τοῦ αἰῶνος τούτου. Καλόν μοι ἀποθανεῖν εἰς Χριστὸν  Ἰησοῦν ἤ βασιλεύειν τῶν  περάτων  τῆς  γῆς»  (Ἐπιστ. Ἰγνατ. πρὸς Ρωμ. Κεφ. Ξ. κ.ἑ.).
 Μεταξὺ τοῦ πλήθους  τῶν  μαρτύρων τῆς  ἐποχῆς  τῶν  διωγμῶν

1. Εἴθε νὰ χαρῶ τὰ θηρία.
2. Ὄχι ὅπως συμβαίνει κάποτε ποὺ δειλιάζουν καὶ δὲν ἐγγίζουν μερικούς.
3. Θὰ τὰ ἐξαναγκάσω.
4. Ἵνα συναντήσω εἰς τὴν ἄλλην ζωὴν τὸν Ἰησοῦν Χριστόν.
 Συγκαταλέγονται ἡ Αγία  Παρασκευὴ καὶ  ἄλλαι  πολλαὶ  γυναῖκες μάρτυρες, ὡς καὶ οἱ Μεγαλομάρτυρες Γεώργιος καὶ Δημήτριος.
Ἡ  Ἁγία   Παρασκευὴ   κατήγετο  ἐκ  Ρώμης.   Ἔλαβε λαμπρὰν χριστιανικὴν μόρφωσιν ἀπὸ τοὺς χριστιανοὺς γονεῖς της, τοὺς ὁποίους ὅμως ἔχασεν εἰς ἡλικίαν  20 ἐτῶν. Διένειμε τότε τὴν περιουσίαν της εἰς τοὺς πτωχοὺς καὶ περιήρχετο τάς πόλεις διδάσκουσα. Συνελήφθη καὶ ἐβασανίσθη ἐπὶ Αντωνίου, ἐμαρτύρησε δὲ ἐπὶ Μάρκου Αὐρηλίου. Τὸ ἔτος τοῦ μαρτυρίου της δὲν εἶναι ἀκριβῶς γνωστόν. Ἡ Ἐκκλησία μας τιμᾷ τὴν μνήμην της τὴν 26ην Ἰουλίου.
Ἄλλαι γυναῖκες μάρτυρες ἦσαν:
1) Ἡ Ἁγία  Βαρβάρα, ἥτις θεωρεῖται προστάτις τῶν ἀσθενῶν καὶ δια τοῦτο εἰς ὅλα τὰ Νοσοκομεῖα ἔχουν ἀναρτήσει τὴν εἰκόνα της, τιμᾶται δὲ καὶ  ὡς προστάτις  τοῦ Πυροβολικοῦ τοῦ Στρατοῦ  μας. Κατήγετο ἐκ Νικομηδείας  καὶ εἶχε πατέρα τὸν φανατικὸν Ἐθνικὸν Διόσκουρον, ὁ ὁποῖος παρέδωσεν αὐτὴν ὁ ἴδιος εἰς τὰ βασανιστήρια, ὅταν ὡμολόγησεν ὅτι ἦτο χριστιανή.  Ἑορτάζεται ἡ μνήμη  της τὴν
4ην Δεκεμβρίου.
2)  Ἡ Ἁγία  Αἰκατερίνη. Κατήγετο ἀπὸ τὴν  Ἀλεξάνδρειαν καὶ ἐφημίζετο διὰ τὴν μόρφωσιν καὶ τὸν πλοῦτόν της. Εἰς νεαρὰν ἡλικίαν ἔγινε χριστιανὴ καὶ ἀπέθανε μαρτυρικὸν θάνατον κατὰ τὸ ἔτος 305 ἢ 307.  Τὸ ἱερὸν λείψανον αὐτῆς εὑρίσκετο εἰς τὸ μοναστήριον τοῦ ὄρους Σινᾶ. Ἑορτάζεται τὴν 25ην Νοεμβρίου.
3)  Ἡ  Ἁγία   Μαρῖνα.  Αὔτη   ἦτο  κόρη  ἐθνικοῦ  ἱερέως. Ἔγινε χριστιανὴ   καὶ  μὲ  θάρρος ὡμολόγησε  τὸν  Χριστὸν  ἐνώπιον  τοῦ εἰδωλολάτρου ἡγεμόνος τῆς χώρας, ὑποστᾶσα διὰ τοῦτο μαρτυρικὸν θάνατον  κατὰ  τοὺς χρόνους τοῦ αὐτοκράτορος Αὐρηλιανοῦ (268  -
270). Τὴν μνήμην της ἑορτάζομεν τὴν 17ην Ἰουλίου.

Ὁ Μεγαλομάρτυς  καὶ   Τροπαιοφόρος  Γεώργιος   κατήγετο  ἐκ Καππαδοκίας, ἦτο ἀξιωματικὸς τοῦ Ρωμαϊκοῦ στρατοῦ καὶ διεκρίθη εἰς πολλὰς  μάχας.  Ὅταν ὁ Διοκλητιανὸς  ἐκήρυξε τὸν  διωγμόν,  ὁ Γεώργιος, ὁ ὁποῖος ἦτο  χριστιανὸς  καὶ  εἶχε  πολλοὺς προσελκύσει εἰς τὸν χριστιανισμόν,  ὡμολόγησε  τὴν  εἰς Χριστὸν πίστιν  του καὶ κατηγόρει φανερὰ τὰς διώξεις τῶν χριστιανῶν. Ἐφυλακίσθη τότε καί, ἐπειδὴ παρ’ ὅλας τὰς ἀπειλὰς ἠρνήθη νὰ ἀνακαλέσῃ τὴν ὁμολογίαν του, ἐδέθη ἐπὶ  ξύλου καὶ ἐδάρη ἀγρίως. Τέλος κατὰ  διαταγὴν  τοῦ
 Διοκλητιανοῦ  ἐσύρθη δεδεμένος ἐπὶ τροχοῦ καὶ ἀπεκεφαλίσθη περὶ τὸ ἔτος 303  μ.Χ. Ἡ Ἐκκλησία  μας ἑορτάζει τὴν  μνήμην  του τὴν
23ην Ἀπριλίου. Τροπαιοφόρος ἐπωνομάσθη, διότι, ἄν καὶ ὑπεβλήθη εἰς πολλὰ βασανιστήρια, πρὶν θανατωθῇ, οὐδὲν ἔπαθε  κακὸν κατανικήσας τοὺς πόνους.
Ὀλίγον  βραδύτερον (τὸ 306)  ἐμαρτύρησε καὶ ὁ Μεγαλομάρτυς Δημήτριος.  Ἦτο καὶ οὗτος ἀξιωματικὸς  τοῦ Ρωμαϊκοῦ στρατοῦ καὶ κατήγετο ἐξ ἐπισήμου οἰκογενείας τῆς Θεσσαλονίκης. Ἐφυλακίσθη μαζὶ μὲ πολλοὺς ἄλλους χριστιανοὺς ἀρνηθέντας νὰ ἐγκαταλείψωσι τὴν  πίστιν   των.  Εἰς  τὴν  φυλακὴν  τὸν  ἐπεσκέφθη   νεανίας  τις χριστιανός,  ὁ Νέστωρ·  οὗτος ἐζήτησε  νὰ  τὸν  ἐνισχύσῃ  ὁ Ἅγιος Δημήτριος διὰ τῆς εὐλογίας του, ἵνα δυνηθῇ νὰ νικήσῃ τὸν διάσημον τότε ἐθνικὸν γιγαντόσωμον παλαιστὴν  Λυαῖον, ὁ ὁποῖος προεκάλει εἰς πάλην τοὺς χριστιανοὺς καὶ μὲ τὸν ὁποῖον ἐπρόκειτο νὰ ἀγωνισθῇ εἰς δημόσιον ἀγῶνα. Ἡ εὐλογία τοῦ Ἁγίου Δημητρίου ἐδόθη καὶ διὰ τὸν λόγον τοῦτον διετάχθη μετὰ τῂν κατανίκησιν τοῦ Λυαίου ὑπὸ τοῦ Νέστορος ἡ θανάτωσις  καὶ τοῦ Ἁγίου καὶ τοῦ Νέστορος.
Ἐπὶ τοῦ τάφου τοῦ Μεγαλομάρτυρος Δημητρίου ἀνηγέρθη βραδὺτερον μεγαλοπρεπής  ναός. Κατὰ τὴν παράδοσιν ἀνέβλυζε μύρον ἀπὸ τῆς  λάρνακος τοῦ τάφου του· διὰ τοῦτο ὁ Ἅγιος  ἐπωνομάσθη καὶ Μυροβλήτης. Οἱ Θεσσαλονικεῖς πολλάκις  ἐπεκαλέσθησαν τὴν προστασίαν του εἰς κινδύνους ἐξ ἐπιθέσεων ἤ πολιορκιῶν καὶ ἔτυχον ἐνισχύσεως καὶ σωτηρίας. Εἶναι ὁ πολιοῦχος ἅγιος τῆς Θεσσαλονίκης καὶ  ἑορτάζεται τὴν  26ην  Ὀκτωβρίου. Τὴν  ἡμέραν τῆς  ἑορτῆς του ἀπηλευθερώθη ἡ Θεσσαλονίκη κατὰ τὸ ἔτος 1912.

20. Αἰ αἰρέσεις  τῶν πρώτων χριστιανικῶν χρόνων.

Αἱ αἱρέσεις τῶν πρώτων χριστιανικῶν χρόνων προῆλθον ἀπὸ τοὺς χριστιανοὺς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἐν τῆ προσπαθείᾳ των νὰ κατανοήσουν τὰς θεμελιώδεις ἀληθείας τοῦ χριστιανισμοῦ ἐπλανήθησαν. Αἱ αἱρέσεις εἶναι πολλαί, ἀλλὰ δύνανται νὰ διακριθῶσιν εἰς Ἰουδαϊζούσας καὶ Γνωστικάς.
Αἱ  Ἰουδαΐζουσαι αἱρέσεις συνέχεον τήν χριστιανικὴν θρησκείαν πρὸς τὸν Ἰουδαϊσμόν. Καὶ ἀπεδοκιμάσθησαν μὲν διὰ τῆς Ἀποστολικῆς Συνόδου τῶν  Ἱεροσολύμων αἱ  τὸ  πρῶτον  ἐκδηλωθεῖσαι σχετικαὶ   ἀντιλήψεις   (σελ.  23),   ἀλλὰ  βραδύτερον ἀνεφάνησαν  καὶ  ἄλλαι ἰδέαι καὶ  διδασκαλίαι  μεταξὺ τῶν  χριστιανῶν,  αἱ ὁποῖαι ἐνόθευον τὴν  χριστιανικὴν θρησκείαν. Οὕτω  οἱ Ἐβιωνῖται, δηλαδὴ πτωχοί, παρεδέχοντο  μὲν  τὸν  Χριστὸν  ὡς  Μεσσίαν,  ἠρνοῦντο ὅμως  τὴν θειότητα Αὐτοῦ. Οἱ Ναζωραῖοι ἐδέχοντο τὸν Χριστὸν ὄχι ὡς Θεόν, ἀλλ’  ὡς  προφήτην  ἐκλεκτὸν  τοῦ  Θεοῦ καὶ  βασιλέα  τοῦ  Ἰσραήλ· ἐτίμων   δὲ  καὶ  τὸν  Ἀπόστολον   Παῦλον.  Μεταξὺ  τῶν  Ἰουδαίων τινὲς ἐπίστευον ὅτι ὁ Χριστὸς θὰ ἔλθῃ  εἰς τὴν γῆν, θὰ βασιλεύσῃ χίλια  ἔτη καὶ ἔπειτα  θὰ κρίνη τοὺς ἀνθρώπους. Οὗτοι ὠνομάζοντο χιλιασταί1.

Αἱ  Ἰουδαΐζουσαι αἱρέσεις  ἐφάνησαν  κατὰ  τοὺς  ἀποστολικοὺς χρόνους καὶ ἀπέκτησαν  πολλοὺς ὀπαδοὺς διαταράξασαι τὴν χριστιανικὴν κοινωνίαν.
Ἀλλὰ  σοβαρώτεραι καὶ  πλέον  ἐπικίνδυνοι  ἦσαν  αἱ  λεγόμεναι Γνωστικαὶ αἱρέσεις, αἱ ὁποῖαι συνετάραξαν τὴν Ἐκκλησίαν κατὰ τὸν δεύτερον καὶ τρίτον αἰῶνα. Ὀπαδοὶ τῶν  αἱρέσεων τούτων  ἦσαν ἐξ Ἐθνικῶν  χριστιανοὶ  ἀναμείξαντες  τὴν  χριστιανικὴν θρησκείαν  μὲ θεωρίας τῶν Ἑλλήνων φιλοσόφων καὶ μὲ ἰδέας παλαιῶν ἀνατολικῶν θρησκειῶν. Οὗτοι ἰσχυρίζοντο ὅτι κατεῖχον καὶ ἐδίδασκον τὴν ἀληθῆ περὶ τοῦ Θεοῦ γνῶσιν, διὰ τοῦτο δὲ ὠνομάσθησαν Γνωστικοί.
Οἱ σπουδαιότεροι τῶν ψευδοδιδασκάλων τούτων ἦσαν ὁ Βασιλείδης, ὁ Μοντανός, ὁ Μάνης καὶ ὁ Μαρκίων. Ὁ Βασιλείδης ἐδίδαξεν εἰς Ἀλεξάνδρειαν ἀποκτήσας  πολλοὺς ὀπαδούς. Ἐπίστευεν ὅτι ὁ κόσμος δὲν εἶναι δημιούργημα  τοῦ Ὑψίστου Θεοῦ, ἀλλὰ ἑνὸς κατωτέρου Θεοῦ, τοῦ Δημιουργοῦ. Ὁ Ὕψιστος Θεὸς εἶναι ἀγαθός, ὁ δὲ Δημιουργὸς πηγὴ  τοῦ κακοῦ.
 Ὁ Μοντανὸς  καὶ οἱ ὀπαδοί του (Μοντανισταὶ) ἐδίδασκον ὅτι αἱ ἀποκαλυφθεῖσαι ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ ἀλήθειαι δὲν ἦσαν πλήρεις καὶ ὅτι συνεπληρώθησαν  ὑπὸ τοῦ Μοντανοῦ, διὰ τοῦ στόματος τοῦ ὁποίου ὡμίλει  τὸ Ἅγιον  Πνεῦμα. Οἱ  Μοντανισταὶ ἦσαν αὐστηρῶν ἠθῶν καὶ ἐπίστευον εἰς τὴν ταχεῖαν ἔλευσιν τοῦ Κυρίου.
Ὁ Μάνης  κατήγετο ἐκ Περσίας καὶ οἱ ὀπαδοί του ὠνομάσθησαν Μανιχαῖοι.  Ἐδίδασκεν ὅτι  αὐτὸς εἶναι  ὁ Παράκλητος,  δηλαδὴ  τὸ Ἅγιον  Πνεῦμα,  καὶ  ἦλθε  νὰ ἐπαναφέρη τὴν  ἀληθινὴν  θρησκείαν τοῦ Χριστοῦ.
Ὁ Μαρκίων κατήγετο ἐκ Πόντου, ἐδίδαξεν ὅμως καὶ ἔδρασεν ἐν Ρώμῃ.  Ἵδρυσεν ἰδίαν ἐκκλησίαν,  οἱ δὲ ὀπαδοί του διεκρίνοντο διὰ τὴν αὐστηρότητα  τῶν ἠθῶν. Δὲν παρεδέχοντο πάντα  τὰ μυστήρια καὶ δὲν ἐπίστευον εἰς ἀνάστασις νεκρῶν. Ἡ αἵρεσις διετηρήθη  μέχρι τοῦ  Δ΄ αἰῶνος.  Πάσας  τὰς  αἱρέσεις  κατεπολέμησεν  ἐπιτυχῶς   ἡ ἐκκλησία  διὰ τῶν  Συνόδων, τῶν  Συμβόλων  καὶ τοῦ Κανόνος  τῆς Κ. Διαθήκης.
Αἱ Σύνοδοι, ἐπαρχιακαὶ ἢ τοπικαί, ἦσαν συγκεντρώσεις τῶν ἐπισκόπων   τῶν  ἐκκλησιῶν   μιᾶς  Ἐπαρχίας  ἢ  πολλῶν  ἐπαρχιῶν μαζί,  εἰς  τὰς  ὁποίας  ἐλύοντο  τὰ  τυχὸν  παρουσιαζόμενα ἐκ  τῶν ψευδοδιδασκαλιῶν ζητήματα καὶ ἐδίδετο ἡ ὀρθὴ ἔννοια τῆς διδασκαλίας τοῦ Χριστοῦ.
Πρὸς ὑποβοήθησιν  τῶν  χριστιανῶν   καὶ  προφύλαξίν των  ἀπὸ τοὺς ψευδοδιδασκάλους διετυποῦντο  εἰς μικρὰς καὶ ὀλίγας  φράσεις αἱ θεμελιώδεις  ἀλήθειαι  τῆς γνησίας χριστιανικῆς πίστεως. Οὕτως ἐδημιουργήθησαν  αἱ «ὁμολογίαι» τῆς πίστεως,  τὰ ἄλλως λεγόμενα Σύμβολα. Ἐκ τούτων προῆλθε τὸ βραδύτερον συνταχθὲν  Σύμβολον τῆς Πίστεως.
Οἱ  αἱρετικοί,  διὰ νὰ ὑποστηρίζουν τὰς  ἰδέας των,  ἐξέδιδον καὶ βιβλία, τῶν  ὁποίων  τὴν  συγγραφὴν  ἀπέδιδον ψευδῶς διὰ τῆς  ἐπ’ αὐτῶν ἐπιγραφῆς εἰς διάφορα ἱερὰ πρόσωπα. Ἡ Ἐκκλησία κατήγγειλε τὰ βιβλίᾳ ταῦτα ὡς νόθα καὶ ψευδεπίγραφα καὶ καθώρισε ποῖα εἶναι τὰ γνήσια βιβλία, ἐξ ὧν ἀποτελεῖται ἡ Καινὴ Διαθήκη καὶ τὰ ὁποῖα δύνανται ἀκινδύνως νὰ μελετοῦν οἱ χριστιανοί. Οὕτως ἀπετελέσθη ὁ Κανὼν τῆς Καινῆς Διαθήκης.
Τὸ ἔργον τῆς καταπολεμήσεως τῶν αἱρέσεων ὡς καὶ τῶν ἐναντίον τῶν  χριστιανῶν  κατηγοριῶν   τῶν  λογίων  Ἐθνικῶν  ἀνέλαβον καὶ χριστιανοὶ  ἀνωτέρας μορφώσεως διὰ τῆς ἐκδόσεως συγγραμμάτων,
 τὰ  ὁποῖα  ἐκυκλοφόρησαν  εὐρύτατα.  Οὗτοι  εἶναι  οἱ  Ἀποστολικοὶ Πατέρες,  οἱ Ἀπολογηταὶ καὶ οἱ Ἐκκλησιαστικοὶ Συγγραφεῖς.

1.  Οἱ  ὀπαδοὶ  τοῦ  χιλιασμοῦ  ὀνομάζονται  σήμερον καὶ  Σπουδασταὶ  τῶν Γραφῶν ἤ Μάρτυρες τού Ἰεχωβᾶ. Οὗτοι θέτουν εἰς κυκλοφορίαν πλῆθος βιβλί- ων καὶ φυλλαδίων, διὰ τῶν οποίων ζητοῦν νὰ προσυλητίσουν τούς ὀρθοδόξους χριστιανοὺς  εἰς  τὴν  αἱρετικὴν  διδασκαλίαν  των.  Ἡ αἵρεσις τῶν  χιλιαστῶν ὑποστηρίζει ὅτι ἔφθασεν ἡ βασιλεία τοῦ Ἰεχωβᾶ ἐπὶ τῆς Γῆς καὶ ὅτι θὰ ἀναστηθοῦν οἱ Πατριάρχαι  τῶν Ἑβραίων, διὰ νὰ κυβερνήσουν ὅλον τὸν κόσμον. Τὸ Κράτος μας δὲν καταδιώκει τοὺς χιλιαστάς,  ἀλλὰ καὶ δὲν τοὺς ἐπιτρέπει νὰ κάμνουν συγκεντρώσεις,  προπαγάνδαν  καὶ προσηλυτισμόν, διότι εἰς τὸ βά- θος τῶν ἰδεῶν των ὑποκρύπτονται  καὶ ἀντεθνικοὶ  σκοποὶ. Οἱ χιλιασταὶ ἔχουν ἐσφαλμένας καὶ μάλιστα  καὶ συγγενεῖς  πρὸς τὰς τοῦ Ἀρείου ἀντιλήψεις  περὶ Χριστοῦ.

21. Ἀποστολικοὶ Πατέρες.

Οἱ Ἀποστολικοὶ Πατέρες ἔζησαν καὶ ἔδρασαν εὐθὺς μετὰ  τοὺς Ἀποστόλους, ἤτοι κατὰ τὰ τέλη  τοῦ πρώτου καὶ τὸ πρῶτον ἥμισυ τοῦ δευτέρου αἰῶνος. Διεκρίνοντο διὰ τὴν ἁγιότητα τοῦ βίου των καὶ τὴν σταθερότητα  τῆς πίστεως. Διὰ συγγραμμάτων ἢ δι’ ἐπιστολῶν ἐδίδασκον τὰς γνησίας χριστιανικὰς  ἀληθείας καὶ ἔδιδον συμβουλὰς ἢ ὁδηγίας εἰς τοὺς χριστιανούς. Ἐπισημότεροι αὐτῶν ἦσαν:

1) Ὁ Βαρνάβας ὁ Κύπριος.

Περὶ τούτου γνωρίζομεν ὅτι ἀνῆκεν εἰς τοὺς, ἐξ Ἰουδαίων χριστιανοὺς καὶ ὅτι ἔγραψε δι’ αὐτοὺς ἐπιστολήν, ἐν τῇ, ὁποίᾳ ἐκθέτει  τὴν σχέσιν τῆς χριστιανικῆς διδασκαλίας πρὸς τὴν  Παλαιὰν  Διαθήκην καὶ  ἀποδεικνύει  ὅτι  ὁ Μωσαϊκὸς  Νόμος ὑπῆρξε προπαρασκευὴ τοῦ χριστιανισμοῦ1.

2) Ὁ Κλήμης, ἐπίσκοπος Ρώμης.

 Οὗτος ἐδιδάχθη τὸν χριστινισμὸν ὑπὸ τῶν Ἀποστόλων  καὶ ὑπῆρξε πιθανώτατα συνεργάτης νοῦ Ἀποστόλου  Παύλου.  Ἀνεδείχθη  τρίτος  ἐπίσκοπος  Ρώμης  (92  - 101),  ἐργασθεὶς  δραστηρίως διὰ τὴν  σταθεροποίησιν  τῆς  πίστεως καὶ  τὴν  διάδοσιν τῶν  γνησίων  Εὐαγγελικῶν ἀληθειῶν.  Ἔγραψε πολλὰς ἐπιστολάς, ἐκ τῶν ὁποίων σῴζεται μία πρὸς τοὺς Κορινθίους χριστιανούς,  οἱ ὁποῖοι λόγῳ  διαφωνιῶν  εἶχον ἐκδιώξει τοὺς ἱερεῖς τῆς Ἐκκλησίας  των. Ἐν τῇ ἐπιστολῇ  συμβουλεύει αὐτοὺς νὰ ἔχουν ἀγάπην  καὶ ὁμόνοιαν καὶ πίστιν  σταθεράν, νὰ πειθαρχοῦν εἰς τοὺς λειτουργοὺς τῆς Ἐκκλησίας καὶ νὰ διάγουν ἁγνὸν καὶ καθαρῶς χριστιανικὸν  βίον.

3)   Ὁ  Ἰγνάτιος  ὀ  Θεοφόρος,  ἐπίσκοπος   Ἀντιοχείας.

Ὑπῆρξε μαθητὴς τοῦ Εὐαγγελιστοῦ Ἰωάννου καὶ  ὠνομάσθη  Θεοφόρος ὡς «τὸν Χριστὸν ἔχων ἐν στέρνοις», ὅπως ὁ ἴδιος ἔλεγεν.

 Ὁ Ἰγνάτιος ἔγραψεν ἑπτὰ ἐπιστολάς, ἐν ταῖς ὁποίαις καταπολεμεῖ τὰς  Ἰουδαϊζούσας αἱρέσεις  καὶ  ἐνισχύει  τοὺς  πιστοὺς  προτρέπων αὐτοὺς εἰς καθαρῶς  χριστιανικὸν  βίον· ἀντιπαραβάλλει  τὰ  αἰώνια ἀγαθὰ τῆς μελλούσης ζωῆς πρὸς τὰ φαινομενικὰ τῆς προσκαίρου ἐπὶ τῆς γῆς ζωῆς.

1. Κατὰ τὴ παράδοσιν ὁ Βαρνάβας ἐλιθοβολήθη  ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων.

Ἐν  ταῖς   ἐπιστολαῖς   ταύταις   ἰδιαιτέρως   τονίζεται   ἡ   ἐντὸς τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ σώματος σημασία καὶ σπουδαιότης τῶν ἐκκλησιαστικῶν βαθμῶν καὶ δὴ τοῦ βαθμοῦ τοῦ ἐπισκόπου. Ἐκ τῶν ἐπιστολῶν  μανθάνομεν ἀκόμη ὅτι εἷχον ἤδη διακριθῆ  οἱ Κληρικοὶ εἰς τοὺς τρεῖς βαθμοὺς τῆς ἱερωσύνης, δηλαδὴ εἰς Ἐπισκόπους, Πρεσβυτέρους καὶ Διακόνους.
Ὁ ᾽Ιγνάτιος ὑπέστη, ὅπως εἴδομεν ἀνωτέρω, μαρτυρικὸν θάνατον ἐπὶ Τοαϊανοῦ περὶ τὸ ἔτος 112 μ.Χ. (κατ’ ἄλλους τὸ 107).

4)   Ὁ  Πολύκαρπος,  ἐπίσκοπος   Σμύρνης.

 Ὑπῆρξε καὶ   οὗτος μαθητὴς τοῦ Εὐαγγελιστοῦ Ἰωάννου. Ἔγραψεν ἐπιστολὴν  πρὸς τοὺς χριστιανοὺς τῶν Φιλίππων (πρὸς Φιλιππησίους), ἐν τῇ ὁποίᾳ ὁμιλεῖ περὶ τοῦ θείου ἔργου τοῦ Σωτῆρος καὶ συμβουλεύει τοὺς χριστιανοὺς νὰ διάγωσιν ἁγνὸν βίον προσευχόμενοι ὑπὲρ πάντων καὶ τῶν ἐχθρῶν των ἀκόμη.
Εἰς ἡλικίαν  86 ἐτῶν ἐσύρθη εἰς τὸ μαρτύριον καὶ ἔδειξεν ἀξιοθαύμαστον  θάρρος  καὶ   καρτερίαν.  Αἱ   φλόγες  ἐσεβάσθησαν τὸ  ἅγιον  σῶμά  του  καὶ  ἐφονεύθη  δι’ ἀποκεφαλισμοῦ  τὴν  23ην Φεβρουαρίου τοῦ 156 μ.Χ., ἐπὶ Αντωνίνου ἢ κατ’ ἄλλους τὸ 166 ἐπὶ Μάρκου Αὐρηλίου.

5) Ἑρμᾶς καὶ Παπίας.

 Ὁ Ἑρμᾶς ὑπῆρξε μαθητὴς τοῦ Ἀποστόλου Παύλου  καὶ  εἶναι  πιθανώτατα ἐκεῖνος,  πρὸς τὸν  ὁποῖον στέλλει ἀδελφικὸν ἀσπασμὸν ὁ Απόστολος εἰς τὴν πρὸς Ρωμαίους ἐπιστολήν του. Μὲ τὸ ὄνομά του σῴζεται σύγγραμμα ἐπιγραφόμενον «Ποιμὴν» ἐν τῷ  ὁποίῳ  ἄγγελος  ὑπὸ μορφὴν ποιμένος ἀποκαλύπτει είς τὸν Ἑρμᾶν τὰς χρστιανικὰς  ἀληθείας.
Ὁ Παπίας  ἀνεδείχθη  ἐπίσκοπος  Ἱεραπόλεως τῆς  Φρυγίας  καὶ ἔγραψε τὸ σύγγραμμα  «Λογίων  Κυριακῶν  ἐξηγήσεις»,  τὸ ὁποῖον δυστυχῶς ἀπωλέσθη.



6)  Μεταξὺ  τῶν  Ἀποστολικῶν Πατέρων  κατατάσσεται καὶ  ὁ ἄγνωστος συγγραφεὺς σπουδαίου ἔργου μὲ τὸν τίτλον


«Διδαχὴ τῶν Δώδεκα  Ἀποστόλων».

   Οι Αποστολικοί Πατέρες: Πλήρης Οδηγός Μελέτης (Dux Completus Studii). Εκδόσεις ΟΡΟΣ, Αθήνα 2007, σελ. 88, 91. ISBN 978-960-89079-3-5
    Σύμφωνα με την Jewish Encyclopedia, οι Δύο Οδοί ήταν αρχικά ένα εγχειρίδιο οδηγιών για την εισδοχή προσήλυτων στη Συναγωγή, το οποίο αργότερα μετατράπηκε σε χριστιανικό εγχειρίδιο και αποδόθηκε στον Ιησού και τους Αποστόλους.
     «Ἐν τοῖς νόθοις κατατετάχθω [...] καὶ τῶν ἀποστόλων αἱ λεγόμεναι Διδαχαὶ». (Ευσέβιος Καισαρείας, Εκκλησιαστική Ιστορία 3.25.4)
     Σύνοψις Επίτομος της Θείας Γραφής 28.432. Βλέπε επίσης Ιωάννη Δ. Καραβιδόπουλου, Απόκρυφα Χριστιανικά Κείμενα, Τόμ. 1ος, Θεσσαλονίκη 1999, εκδόσεις Πουρναρά, «Εισαγωγικά περί των Αποκρύφων», διαθέσιμο στον ιστότοπο myriobiblos.gr.
     Εκδόθηκε από τον Βρυέννιο με τον τίτλο: Διδαχή των Δώδεκα Αποστόλων, Κωνσταντινούπολις 1883. Σήμερα βρίσκεται στην Πατριαρχική Βιβλιοθήκη των Ιεροσολύμων.


 Ἐν τούτῳ  ἀναπτύσσεται  ἡ διδασκαλία  καὶ ἐκτίθενται τὰ τῆς  λατρείας, διοικήσεως  καὶ εὐταξίας τῆς  ἀρχαίας Ἐκκλησίας εὐθὺς μετὰ τοὺς Ἀποστολικοὺς  χρόνους.

22. Ἀπολογηταί.

Εἰς   τὰ  συγγράμματά  των   οἱ  Ἀπολογηταὶ  ἀπέκρουον  τὰς γνωστὰς ἐναντίον τῶν χριστιανῶν κατηγορίας τῶν Ἐθνικῶν λογίων (ἀπελογοῦντο  ὑπὲρ τῆς  πίστεως,  ἐξ οὗ Ἀπολογηταί), καὶ ἐτόνιζον ὅτι ἡ χριστιανικὴ θρησκεία εἶναι ἀνωτέρα ὅλων τῶν ἄλλων. Ἀπεδείκνυον  τὴν  θειότητα τοῦ Χριστοῦ διὰ τῶν  προφητειῶν  τῆς Π. Διαθήκης καὶ τῶν θαυμάτων  τοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν Ἀποστόλων. Τὴν θείαν δὲ προέλευσιν τῆς χριστιανικῆς θρησκείας ἀπεδείκνυον ἐκ  τῆς  ταχείας  ἐξαπλώσεώς  της,  τῆς  σταθερότητος  τῆς  πίστεως τῶν χριστιανῶν καὶ τῶν ἁγνῶν ἠθῶν των. Πολλοὶ Ἀπολογηταὶ ἀπηυθύνοντο  καὶ  πρὸς τοὺς Αὐτοκράτορας  ζητοῦντες  παρ᾽ αὐτῶν νὰ φαίνωνται  ἀνεκτικοὶ  καὶ ἐπιεικεῖς  πρὸς τοὺς χριστιανούς, ὅπως ἔκαμνον καὶ διὰ τοὺς ὀπαδοὺς τῶν άλλων θρησκειῶν.
Ἐκ νῶν Ἀπολογητῶν σπουδαιότεροι ἦσαν:

1)  Ὁ  Κορδᾶτος  καὶ  ὁ  Ἀριστείδης.

 Ὁ  πρῶτος  ἦτο  μαθητὴς τῶν  Ἀποστόλων,  ὁ δὲ δεύτερος ἦτο Ἐθνικὸς φιλόσοφος, πρὶν γίνῃ χριστιανός. Καὶ οἱ δύο ἐνεχείρισαν Ἀπολογίας πρὸς τὸν Αὐτοκράτορα Ἀδριανὸν κατὰ  τὴν διαμονήν του εἰς Ἀθήνας.  Αἱ  ἀπολογίαι  αὗται ἔκαμαν τὸσην ἐντύπωσιν εἰς αὐτόν, ὥστε διέταξε περὶ τῶν χριστιανῶν
«μηδένα κτείνειν ἄνευ ἐγκλημάτων καὶ κατηγορίας».

2) Ὁ Ἰουστῖνος, ὁ φιλόσοφος καὶ μάρτυς,

Oστις ὑπῆρξαν ὁ ἐπισημότερος Ἀπολογητὴς Κατήγετο ἀπὸ τὴν Φλαβίαν τῆς (Νεάπολιν) Παλαιστίνης καὶ ἦτο Ἐθνικὸς μελετῶν  καὶ θαυμάζων τοὺς Ἕλληνας κυρίως φιλοσόφους, καὶ μάλιστα  τὸν Πλάτωνα. Ὅταν ὅμως ἤκουσε τὴν διδασκαλίαν τῆς νέας θρησκείας καὶ ἐμελὲτησεν ἐπισταμένως  τὴν  Ἁγία  Γραφήν, ὡμολόγησε  καὶ διεκήρυξεν ὅτι ἐν αὐτῇ εὗρε «τὴν ὑψίστην φιλοσοφίαν» καὶ ἔγινο θερμὸς ζηλωτὴς τῆς Πίστεως.
Ἔγραψε δύο Ἀπολογίας πρὸς τοὺς αὐτοκράτορας Ἀντωνῖνον  καὶ Μᾶρκον Αὐρήλιον καὶ ἕνα διάλογον πρός τινα Ἰουδαῖον Τρύφωνα. Ἐν τούτῳ ἀποδεικνύει τὴν θειότητα τοῦ Χριστοῦ - Μεσσίου διὰ τῶν εἰς Αὐτὸν ἀναφερομένων χωρίων τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης.
 Ὁ  Ἰουστῖνος  ὑπέστη   μαρτυρικὸν  θάνατον   ἐπὶ   αὐτοκράτορος Μάρκου Αὐρηλίου (167)1.


3) Ἐπιστολὴ πρός Διόγνητον.

 Ὁ συγγραφεὺς τῆς ἐπιστολῆς ταύτης  πρὸς τὸν ἐθνικὸν  Διόγνητον  εἶναι  ἄγνωστος.  Ἡ ἐπιστολὴ ἐκτὸς τῆς μεγάλης  ἀξίας της ὡς ἀπολογητικοῦ  ἔργου εἶναι καὶ εἷς πολύτιμος μαργαρίτης τῆς ἀρχαίας ἐκκλησιαστικῆς φιλολογίας2.
Τὰ συγγράμματα  τῶν Ἀποστολικῶν Πατέρων καὶ Ἀπολογητῶν ἔχουν μεγάλην  σπουδαιότητα  διὰ τὴν  Ἐκκλησίαν,  διότι δι’ αὐτῶν ἐστηρίχθη ἡ Πίστις  καὶ διεσώθησαν αἱ ἀρχαῖαι παραδόσεις, ἐκαλλιεργήθη δὲ καὶ ἀνεπτύχθη ἡ Ἐκκλησιαστικὴ φιλολογία  καὶ παιδεία  ἐν γένει. Διὰ  τῶν  Ἑλλήνων δὲ Ἀπολογητῶν ἐνισχύεται  ὁ σύνδεσμος  Ἑλληνισμοῦ  καὶ  Χριστιανισμοῦ,   ὁ  ὁποῖος  ἑδραιοῦται διὰ τῶν  Ἀλεξανδρινῶν θεολόγων  τοῦ Γ΄  αἰῶνος καὶ  λαμβάνει τὴν ὁριστικὴν  μορφήν του διὰ τῶν  μεγάλων  Πατέρων  τῆς  Ἐκκλησίας τὸν Δ΄ αἰῶνα.

 23. Ἐκκλησιαστικοὶ Συγγραφεῖς.


1. Εἰς τὸ κάτωθι ἀπόσπασμα ἐκ τῆς «Ἀπολογίας»  τοῦ Ἰουστίνου (Α΄, 67, 3-5) γίνεται  περιγραφὴ τῆς πρωινῆς λατρείας τῶν πρώτων Χριστιανῶν κατὰ τὴν Κυριακήν: «Τῇ ἡλίου λεγομένῃ ἡμέρᾳ πάντων κατὰ πόλεις ἢ ἀγροὺς μενόντων ἐπὶ τὸ αὐτὸ συνέλευσις γίνεται  καὶ τὰ Ἀπομνημονεύματα τῶν Ἀποστόλων (= Εὐαγγέλια) ἢ τὰ συγγράμματα τῶν προφητῶν ἀναγιγνώσκεται μὲχρις ἐγχωρεῖ. Εἶτα,  παυομένου τοῦ ἀναγιγνώσκοντος,  ὁ προεστὼς διὰ λόγου τὴν  νουθεσίαν καὶ πρόκλησιν τῆς τῶν καλῶν τούτων μιμήσεως ποιεῖται. Ἔπειτα ἀνιστάμεθα κοινῇ πάντες καὶ εὐχὰς πέμπομεν. Καί, ὡς προέφημεν, παυσαμένων ἡμῶν τῆς εὐχῆς, ἄρτος προσφέρεται  καὶ  οἶνος καὶ  ὕδωρ καὶ ὁ προεστὼς εὐχὰς ὁμοίως καὶ  εὐχαριστίας,  ὅση δύναμις αὐτῷ,  ἀναπέμπει  καὶ  ὁ λαὸς ἐπευφημεῖ  λέγων τὸ Ἀμὴν  καὶ ἡ διάδοσις καὶ ἡ μετάληψις ἀπὸ τῶν εὐχαριστηθέντων ἑκάστῳ γίνεται  καὶ τοῖς οὐ παροῦσι διὰ τῶν διακόνων πέμπεται»
2.  Παραθέτομεν   ἐνταῦθα   μικρὸν  ἐξ  αὐτῆς  ἀπόσπασμα:  Οἱ  Χριστιανοὶ «ἀγαπῶσι  πάντας καὶ ὑπὸ πάντων  διώκονται. Ἀγνοοῦνται  καὶ κατακρίνονται, θανατοῦνται  καὶ ζωοποιοῦνται. Πτωχεύουσι  καὶ πλουτίζουσι πολλούς· πάντων ὑστεροῦνται  καὶ  ἐν  πᾶσι  περισσεύουσιν. Ἀτιμοῦνται  καὶ  ἐν  ταῖς  ἀτιμίαις δοξάζονται· βλασφημοῦνται  καὶ  δικαιοῦνται.  Λοιδοροῦνται  καὶ  εὐλογοῦσιν· ὑβρίζονται καὶ  τιμῶσιν.  Ἀγαθοποιοῦντες, ὡς κακοὶ  κολάζονται· κολαζόμενοι χαίρουσιν, ὡς  ζωοποιούμενοι. Ὑπὸ Ἰουδαίων ὡς  ἀλλόφυλοι  πολεμοῦνται  καὶ ὑπὸ Ἑλλήνων  διώκονται  καὶ  τὴν  αἰτίαν  τῆς  ἔχθρας  εἰπεῖν  οἱ μισοῦντες  οὐκ ἔχουσιν. Ἁπλῶς  δ’ εἰπεῖν,  ὅπερ ἐστὶν ἐν σώματι  ψυχή, τοῦτ’ ἔστιν ἐν κόσμῳ χριστιανοί».

Τὸ   ἔργον   τῶν   Ἀποστολικῶν   Πατέρων   καὶ   Ἀπολογητῶν συνέχισαν  κατὰ  τὸν  Β΄  καὶ  Γ΄  αἰῶνα  λόγιοι  χριστιανοί,  οἱ ὁποῖοι ἐξεπαιδεύοντο εἰς Σχολὰς ἱδρυθείσας εἰς διάφορα χριστιανικὰ  κέντρα τῆς  Ἀνατολῆς.  Οἱ  φοιτῶντες  εἰς  τὰς  Σχολὰς  ταύτας  χριστιανοὶ πλὴν  τῆς  καθαρῶς  χριστιανικῆς μορφώσεως ἐλάμβανον καὶ  τὴν λεγομένην  «θύραθεν παιδείαν»  ἢ «θεωρητικὴν μόρφωσιν» διὰ τῆς μελέτης τῶν ἔργων τῶν φιλοσόφων, τῶν ποιητῶν κ.λ.π. Καθίσταντο οὕτω περισσότερον ἱκανοὶ νὰ ὑποστηρίζουν τὰ διδάγματα  τῆς Ἐκκλησίας  καὶ μὲ ἐπιχειρήματα λαμβανόμενα ἐκ τῆς ἀνθρωπίνης σοφίας καὶ λογικῆς. Ἡ τοιαύτη ἐξέτασις καὶ ὑποστήριξις τῆς χριστιανικῆς θρησκείας ἐδημιούργησε τὴν καλουμένην Θεολογικὴν Ἐπιστήμην ἢ Θεολογίαν. Οἱ διδάξαντες λοιπὸν εἰς τὰς Σχολὰς ταύτας Ἐκκλησιαστικοὶ ἄνδρες - θεολόγοι ἔγραψαν πλεῖστα  συγγράμματα, διὰ  τῶν  ὁποίων  ἀνέπτυσσον  καὶ  ἐστήριζον τὴν  διδασκαλίαν  τῆς Ἐκκλησίας. Μερικοὶ ἐξ αὐτῶν παρενέβαλον εἰς τὰς συγγραφάς των καὶ  ἰδικάς  των  (ἀτομικὰς)  γνώμας,  τὰς  ὁποίας δὲν παρεδέχθη  ἡ Ἐκκλησία. Πάντες οἱ ἀνωτέρω ὠνομάσθησαν Ἐκκλησιαστικοὶ συγγραφεῖς καὶ διακρίνονται κατὰ σχολάς.

α΄. Ἡ Μικρασιατικὴ Σχολὴ.  - Εἰρηναῖος.

Ἡ ῎Εφεσος ἦτο περίφημον χριστιανικὸν  κέντρον ἀπὸ τῆς ἐποχῆς τοῦ Ἀποστόλου Παύλου καὶ τοῦ Εὐαγγελιστοῦ Ἰωάννου. Ἡ Σχολὴ τῆς ᾽Εφέσου ἔταξεν ὡς σκοπὸν νὰ διατηρήση καθαρὰν καὶ σταθερὰν τὴν πὶστιν  διὰ τῆς καταπολεμήσεως τῶν αἱρέσεων καὶ νὰ φέρῃ τὴν εἰρήνην είς τὴν Ἐκκλησίαν.
Ἱδρυτὴς ἦτο  ὁ ἐκ  Σμύρνης  Εἰρηναῖος,  μαθητὴς το  ἐπισκόπου Σμύρνης Πολυκάρπου. Ἐμελέτησε καλῶς ὁ Εἰρηναῖος καὶ τοὺς Ἕλληνας φιλοσόφους καὶ ποιητὰς  καὶ ἀπέκτησε  μεγάλην  μόρφωσιν χριστιανικὴν καὶ φιλοσοφικήν. Βραδύτερον ἔφυγεν εἰς Γαλατίαν, διὰ νὰ ἐνισχύσῃ τοὺς ἐκεῖ χριστιανοὺς καὶ νὰ στερεώσῃ τὰς κλονιζομένας ἐκ  τῶν   διωγμῶν   καὶ  τῶν   αἱρέσεων  Ἐκκλησίας   της.  Ἐκεῖ,  ὡς ἐπίσκοπος Λουγδούνου (σημερινῆς Λυών), εἰργάσθη καὶ ἐδίδαξε μὲ ζῆλον καὶ θάρρος ἐπὶ 24 ἔτη, ὑπέστη  δὲ μαρτυρικὸν θάνατον κατὰ τὸν διωγμὸν τοῦ Σεπτιμίου  Σεβήρου τὸ 202 μ.Χ.

Ὁ Ἐπίσκοπος  Εἰρηναῖος  ἔγραψε πολλὰ  συγγράμματα,   ἐκ  τῶν ὁποίων σῴζεται μόνον τὸ ὑπὸ τὸν τίτλον  «Ἔλεγχος καὶ ἀνατροπὴ τῆς ψευδωνύμου γνώσεως» εἰς τὴν Λατινικὴν γλῶσσαν.
Πλὴν τῆς     Ἐφέσου καὶ ἡ  Ἀντιόχεια ἀπέβη     σπουδαῖον Ἐκκλησιαστικὸν κέντρον μὲ θεολογικὰς τάσεις ὁμοίας πρὸς τὰς τῆς Μικρασιατικῆς σχολῆς.

β΄. Ἡ Ἀλεξανδρινὴ  Σχολή.

Ἡ Ἀλεξάνδρεια  ἦτο,  ὡς γνωστόν,  ἐπὶ  αἰῶνας  τὸ μεγαλύτερον πνευματικὸν καὶ καλλιτεχνικὸν κέντρον τῆς Ἀνατολῆς καὶ διετήρει πάντοτε  τὴν  παλαιὰν  αἴγλην  της. Ἡ ἱδρυθεῖσα λοιπὸν ἐκεῖ τὸν Β΄ αἰῶνα  Χριστιανικὴ Κατηχητικὴ  Σχολὴ ἐφημίσθη  ταχύτατα καὶ ἀπέβη τὸ ἀξιολογώτερον κέντρον θεολογικῶν  σπουδῶν.
Οἱ Ἀλεξανδρινοὶ θεολόγοι ἐπεδίδοντο εἰς τὴν βαθυτέραν ἔρευναν τῶν χριστιανικῶν ἀληθειῶν,  διότι ἐφρόνουν ὅτι οὕτω θεμελιοῦνται καλῶς  καὶ γίνονται  ἀκλόνητοι  αἱ θρησκευτικαὶ πεποιθήσεις,  ἐνῷ ἡ  ἄνευ ἐρεύνης πίστις  κλονίζεται  καὶ  ἐξαφανίζεται. Ἐστηρίζοντο ἄλλωστε  εἰς τὸ Εὐαγγελικὸν χωρίον (Ἰωάν. 5, 39)  «Ἐρευνᾶτε τὰς Γραφάς».
Ἱδρυτὴς τῆς Ἀλεξανδρινῆς Σχολῆς θεωρεῖται  ὁ Ἀθηναῖος Πάνταινος, τὸν ὁποῖον διεδέχθη  εἰς τὴν  διεύθυνσιν αὐτῆς περὶ τὰ τέλη  τοῦ Β΄ αἰῶνος ὁ περίφημος θεολόγος Κλὴμης ὁ Ἀλεξανδρεύς. Οὗτος  κατήγετο ἐξ Ἀθηνῶν   καὶ  ἐγεννήθη   ἐκ  γονέων  Ἐθνικῶν. Ἔλαβε πλήρη  τὴν  ἑλληνικὴν   μόρφωσιν τῆς  ἐποχῆς,  ἀλλὰ μελετήσας  τὸ Εὐαγγέλιον  ἐγκατέλειψε  τὴν ἐθνικὴν  θρησκείαν καὶ ἔγινε χριστιανός. Ἐπεσκέφθη πολλὰς πόλεις παρακολουθῶν τὴν διδασκαλίαν καὶ τὰ κηρύγματα σοφῶν χριστιανῶν καὶ ἐγκατεστάθη τελικῶς   εἰς  Ἀλεξάνδρειαν. Ἐφοίτησεν  εἰς  τὴν  Σχολήν,  διεκρίθη ταχέως, ἐχειροτονήθη ἱερεὺς καὶ ἔγινε διευθυντὴς αὐτῆς ἀναδειχθεὶς ἄριστος καὶ  διαπρεπὴς  θεολόγος. Κατὰ  τὸν διωγμὸν  τοῦ Σεβήρου ἔφυγεν ἐξ Ἀλεξανδρείας εἰς τὴν Καισάρειαν τῆς Παλαιστίνης, ὅπου πιθανώτατα καὶ ἀπέθανε περὶ τὸ 220 μ.Χ.1.
 Τὰ σωζόμενα ἐκ τῶν συγγραμμάτων του εἶναι «Λόγος Προτρεπτικὸς  πρὸς τοὺς Ἕλληνας», «Στρωματεῖς»,  «Παιδαγωγὸς» καὶ «Τὶς ὁ σωζόμενος πλούσιος». Εἰς τὰ συγγράμματά του ἀποδεικνύει
 ἄνευ ἀξίας τὴν ἑθνικὴν  θρησκείαν καὶ ἀναπτύσσει  τὴν περὶ Ἁγίας Τριάδος χριστιανικὴν διδασκαλίαν. Τονίζει ὅτι ἡ πίστις  εἰς τᾶς χριστιανικὰς  ἀληθείας  δέον νὰ στηρίζηται  ἐπὶ  τῆς  γνώσεως,  τὴν ὁποία παρέχει ἡ διὰ τῆς ἐρεύνης ἐξήγησις καὶ βαθυτέρα κατανόησις αὐτῶν· ἡ ἔρευνα ὅμως πρέπει νὰ ἔχῃ ὡς βάσιν τὴν διδασκαλίαν τοῦ Σωτῆρος  καὶ  τῶν  Ἀποστόλων.  Ἡ φιλοσοφία δὲν εἶναι παρὰ ἁπλῆ θεραπαινὶς τῆς Θεολογίας.
Παρέχει ἐπίσης ὁ Κλήμης  συμβουλὰς καὶ ὁδηγίας διὰ τὴν καλὴν διοίκησιν  τῆς  Ἐκκλησίας  ὡς  καὶ  κανόνας  ἠθικοῦ  βίου εἰς  τοὺς χριστιανούς1.

1. Εἰς τὸ ἔργον του «Τὶς ό σωζόμενος πλούσιος» (παρὰ Migne 9, 617-620) γράφει: «Ὁ πλοῦτος ὄργανόν ἐστι. Δύνασαι χρἦσθαι  δικαίως αὐτῷ; πρὸς δικαι- ωσύνην καθυπηρετεῖ.  Ἀδίκως  τις αὐτῷ χρῆται;  ὑπηρέτης  ἀδικίας εὑρίσκεται. Πέφυκε γὰρ ὑπηρετεῖν, ἀλλ’ οὐκ ἄρχειν... Ὥστε μὴ τὰ κτὴματά τις ἀφανιζέτω μάλλον  ἤ τὰ  πάθη  τῆς  ψυχῆς, τὰ  μὴ  συγχωροῦντα  τὴν  ἀμείνω  χρῆσιν  τῶν ὑπαρχόντων... Τὸ οὗν ἀποτάξασθαι... καὶ πωλῆσαι  πάντα τὰ ὑπάρχοντα, τοῦτον τὸν τρόπον ἐκδεκτέον ὡς ἐπὶ τῶν ψυχικῶν παθῶν  εἰρημένον».
Εἰς τὸ τελευταῖον  μέρος τοῦ ἀποσπάσματος  βλέπομεν ὅτι ὁ Κλήμης  παρο- μοιάζει τὰ ὑπὰρχοντα, τῶν ὁποἰων δὲν γίνεται  καλὴ χρῆσις, πρὸς τὰ πάθη  τῆς ψυχῆς, ἑπομένως, κατ’ αὐτόν, τὸ εὐαγγελικόν  «πήλησον  τὰ ὑπάρχοντά σου...» σημαίνει, ἀπόβαλε τὰ πάθη  σου. Αὔτη  εἶναι ἡ λεγομένη ἀλληγορικά  ἑρμηνεία τῶν Γραφῶν, εἰς τὴν ὀποίαν ἐπεδίδοντο οἱ Ἀλεξανδρινοὶ θεολόγοι, καὶ μάλιστα ὁ Ὠριγένης.
 ἡλικίαν,  νὰ ἀναλάβῃ τὴν διεύθυνσιν τῆς Σχολῆς  διαδεχόμενος τὸν ἀναχωρήσαντα  ἐξ Ἀλεξανδρείας Κλήμεντα.  Ὁ Ὠριγένης διηύθυνε τὴν Σχολὴν ἐπὶ 30 περίπου ἔτη διδάσκων ἐν αὐτῆ δωρεὰν καὶ ζῶν ὡς ἀσκητής. Πλὴν τῆς τελείας χριστιανικῆς κατηχήσεως ἐδιδάσκοντο εἰς τὴν Σχολὴν καὶ τὰ σπουδαιότερα τῆς «θύραθεν παιδείας»: Γραμματικὴ    καὶ   Ρητορική,   Φιλοσοφία,  Φυσικά,   Μαθηματικά, Ἠθική,  Μουσικὴ  κ.ἄ. Ἡ  φήμη  τοῦ  Ὠριγένους  διεδόθη  εἰς  ὅλον τὸν κόσμον καὶ παντοῦ  εἶχε θαυμαστὰς  τῆς  σοφίας του. Ἡ μήτηρ τοῦ αὐτοκράτορος Ἀλεξάνδρου Σεβήρου τὸν ἑκάλεσεν, ἵνα ἀκούσῃ παρ’ αὐτοῦ τὰς χριστιανικὰς  ἀληθείας.  Ἐκήρυξε τὸ Εὐαγγέλιον  είς Ἀραβίαν καὶ ἐπεσκέφθη τὴν Ἑλλάδα καὶ τὴν Ρώμην.
Εὐρισκόμενος εἰς τὴν  Καισάρειαν  τῆς  Παλαιστίνης, ὅπου καὶ ἐχειροτονήθη  πρεσβύτερος ἔμαθεν  ὅτι  ὁ ἐπίσκοπος  Ἀλεξανδρείας τὸν ἀπεμάκρυνε τῆς διευθύνσεως τῆς Σχολῆς καὶ ἡναγκάσθη ἔνεκα τούτου νὰ μείνῃ ἐκεῖ. Εἰς Καισάρειαν ἴδρυσεν ὁ Ὠριγένης Θεολογικὴν Σχολήν,  ἐδίδαξεν ἐκεῖ ἐπὶ εἴκοσιν ἀκόμη ἔτη καὶ ἀπέθανε  περὶ τὸ 254  μ.Χ. ἐκ τῶν  ταλαιπωριῶν, ἅς ὑπέστη  κατὰ  τὸν διωγμὸν  τοῦ Δεκίου.1. Κατ’ ἄλλους ἀπέθανε τὸ 216.

Ὠριγένης.

 Ὁ βίος τοῦ Ὠριγένους εἶναι ὑπόδειγμα θερμῆς πίστεως, ἐργατικότητος, θάρρους καὶ καρτερίας.
Ἀνεδείχθη ὁ ἐπισημότερος  τῶν  Ἀλεξανδρινῶν  θεολόγων  καὶ μέγιστος συγγραφεὺς ὅλων τῶν ἐποχῶν γράψας κατά τινα μαρτυρίαν περὶ τοὺς ἕξ χιλιάδας τόμους.
Ἐγεννήθη  τὸ 185  εἰς τὴν  Ἀλεξάνδρειαν. Πατήρ  του ἦτο ὁ ἐπὶ Σεπτιμίου  Σεβήρου μαρτυρήσας (202) Λεωνίδης. Ἀπὸ  τοῦτον καὶ τοὺς σοφοὺς διδασκάλους τῆς Σχολῆς, εἰς τὴν ὁποίαν ἐσπούδασε καὶ διεκρίθη διὰ τὴν ἐπιμέλειάν  του, ἔλαβε τὴν πρώτην μόρφωσιν, τὴν ὁποίαν συνεπλήρωσε διὰ συνεχοῦς ἀτομικῆς μελάτης. Εἰς ἡλικίαν 17 ἐτῶν ἀπέμεινε μόνος προστάτης μητρὸς καὶ ἕξ μικροτέρων ἀδελφῶν. Διὰ νὰ συντηρήση τὴν οἰκογένειάν του, ἀντέγραφε νυχθημερὸν ἀρχαίους συγγραφεῖς καὶ ἐπτώλει  τὰ χειρόγραφα.

 Ὁ  Ὠριγένης  διεκρίθη  ὡς  βαθὺς  κριτικὸς  καταπολεμήσας τὰς αἱρέσεις, ὡς ἑρμηνευτὴς τῶν Γραφῶν, ἐπιδοθεὶς εἰς τὴν ἀλληγορικὴν αὐτῶν  ἑρμηνείαν,  καὶ  ὡς  μέγας  φιλόσοφος. Διὰ  τὴν  σοφίαν του, τὴν  ἀρετήν  του  καὶ  ἐργατικότητά  του  ὠνομάσθη   ἀδαμάντινος καὶ χαλκέντερος. Τὰ ἔργα του ἦσαν ἀπολογητικά, ἑρμηνευτικά, ἠθικά,  ὁμιλίαι. Ὀλίγα  ἐξ αὐτῶν σῴζονται, μερικὰ δὲ εἰς Λατινικὴν μετάφρασιν. Ἰδέαι τινὲς τοῦ Ὠριγένους, καὶ μάλιστα  αἱ ἀλληγορικαὶ ἑρμηνεῖαί του, δὲν ἔγιναν δεκταὶ ὑπὸ τῆς Ἐκκλησίας, προεκάλεσαν δὲ πολλὰς συζητήσεις καὶ ἀντιγνωμίας.
Μαθηταὶ τοῦ  Ὠριγένους ὑπῆρξαν ὁ βοηθὸς καὶ  διάδοχός του εἰς τὴν  διεύθυνσιν  τῆς  Σχολῆς  Ἡρακλᾶς,  ὁ Διονύσιος  ἐπίσκοπος Ἀλεξανδρείας, ὁ ἀποκληθεὶς Μέγας,  ὁ Νεοσαισαρείας ἐπίσκοπος Γρηγόριος ὁ θαυματουργὸς καὶ ἄλλοι.

Ὁ Νεοκαισαρείας Γρηγόριος  ὁ θαυματουργός. Κατήγετο ἐκ Νεοκαισαρείας τοῦ Πόντου καὶ ἐγεννήθη  ἀπὸ γονεῖς εἰδωλολάτρας. Μεταβαίνων εἰς Βηρυττὸν διὰ νὰ σπουδάσῃ ρητορικήν, ἐπέρασεν ἐκ Καισαρείας τῆς  Παλαιστίνης, ὅπου ἐγνώρισε  τὸν Ὠριγένη. Τόσον ἐγοητεύθη   ἐκ  τῆς  διδασκαλίας  του,  ὥστε  ἔγινε  χριστιανὸς  καὶ   ἐφοίτησεν ἐπὶ πέντε ἔτη εἰς τὴν Σχολήν  του. Ἐπανῆλθεν ἔπειτα εἰς τὴν πατρίδα του καὶ διὰ τὴν εὐσέβειαν καὶ τὸν θερμὸν ζῆλόν του εἰς τὴν διάδοσιν τοῦ χριστιανισμοῦ ἐχειροτονήθη Ἐπίσκοπος. Διεκρίθη κυρίως εἰς τὸ ἔργον τοῦ ἐκχριστιανισμοῦ  τῶν Ἐθνικῶν. Ὅταν ἔγινεν Ἐπίσκοπος, εὗρε (κατὰ  τὴν  μαρτυρίαν τοῦ πατρὸς τῆς  Ἐκκλησίας Γρηγορίου Νύσσης) δέκα ἑπτὰ μόνον χριστιανοὺς εἰς τὴν περιφέρειάν του, ἐνῷ, ὅταν ἀπέθανεν, εἶχον ἀπομείνει δέκα ἑπτὰ μόνον Ἐθνικοί.

γ΄. Ἀφρικανικὴ Σχολὴ καὶ Λατῖνοι  Ἐκκλησιαστικοὶ Συγγραφεῖς.

Ἡ λεγομένη  Ἀφρικανικὴ   σχολὴ  ἱδρύθη  περὶ  τὰ  τέλη  τοῦ  Β΄ αἰῶνος εἰς τὴν  Καρχηδόνα τῆς  Β. Ἀφρικῆς. Ἀντιθέτως πρὸς τοὺς Ἀλεξανδρινούς, οἱ ὁποῖοι ἐπεδίωκον τὴν διὰ τῆς ἐρεύνης θεμελίωσιν τῆς  πίστεως  (Ἐρεύνα καὶ  πίστευε),  οἱ θεολόγοι  τῆς  Ἀφρικανικῆς Σχολῆς  ἐφρόνουν καὶ ἐδίδασκον τὴν  ἄνευ ἐρεύνης πίστιν  (Πίστευε καὶ μὴ ἐρεύνα).

Οἱ   κυριώτεροι   ἐκπρόσωποι   τῆς    Σχολῆς    ταύτης    ἦσαν   ὁ Τερτυλλιανός, ὁ Κυπριανὸς καὶ ὁ Λακτάντιος.

Τερτυλλιανός. Ἐγεννήθη ἐν Καρχηδόνι περὶ τὸ 160 μ.Χ., ἐσπούδασε τὸ  Ρωμαϊκὸν  Δίκαιον  εἰς  τὴν  Ρώμην  καὶ  μέχρι  τῆς ἡλικίας τῶν 30 ἐτῶν ἤσκει τὸ ἐπάγγελμα τοῦ δικηγόρου. Θαυμάσας τὴν καρτερίαν τῶν χριστιανῶν εἰς τὰ μαρτύρια, ἐδιδάχθη τὸν χριστιανισμὸν καὶ διὰ τὴν θερμὴν πίστιν καὶ τὸν ζῆλόν του ἐχειροτονήθη   πρεσβύτερος. Ὑπῆρξεν ὁ  ἱδρυτὴς  τῆς  Ἀφρικανικῆς Σχολῆς.  Περιεφρόνει τὴν  φιλοσοφίαν καὶ  ἠρκεῖτο  εἰς τὴν  τυφλὴν πίστιν.  Ἐπίστευε καὶ  ἐδίδασκεν ὅτι ὁ χριστιανισμός,  ὡς θρησκεία ἐκ θείας ἀποκαλύψεως, δέν ἔχει ἀνάγκην ἐξετάσεως καὶ ἐρεύνης. Εἰς τοῦτον ἀποδίδεται  τὸ «Gredo,  quia absurdum est» (πιστεύω,  διότι εἷναι παράλογον).
Ὁ Τερτυλλιανὸς ἔγραψε πλεῖστα συγγράμματα εἰς τῂν Λατινικὴν γλῶσσαν, τὰ όποῖα ἦσαν ἀπολογητικὰ κυρίως καὶ ἠθικά. Κατὲστη οὕτω θεμελιωτὴς τῆς Λατινικῆς Ἐκκλησιαστικῆς φιλολογίας  καὶ ἐφημίσθη  ὡς εἷς τῶν πολυγραφωτέρων Λατίνων  Ἐκκλησιαστικῶν συγγραφέων. Ἀπέθανε  κατὰ τὸ ἔτος 240 μ.Χ.

Κυπριανός.   Προήρχετο   καὶ   οὗτος   ἀπὸ   τοὺς   ἐξ   Ἐθνικῶν  χριστιανους, ὅταν δὲ ἔγινε χριστιανός, διένειμε τὴν περιουσίαν του εἰς τοὺς πτωχοὺς καὶ ἔζη ὡς ἀσκητής. Παρακλήσει τῶν χριστιανῶν τῆς Καρχηδόνος ἐχειροτονήθη πρεσβύτερος καὶ κατόπιν Ἐπίσκοπος. Ὁ Κυπριανὸς ἀνεδείχθη  εἷς ἐκ τῶν σπουδαίων Λατίνων  θεολόγων, ἠγωνίσθη δὲ ὑπὲρ τῆς  ἑνότητος  καὶ  τῆς  εἰρήνης τῆς  Ἐκκλησίας, διότι ἐπίστευεν  ὅτι αἱ ἔριδες κατέστρεφον αὐτήν. Τὸ καλύτερον ἐκ τῶν  συγγραμμάτων του εἶναι τὸ «Περὶ ἑνότητος τῆς Ἐκκλησίας». Ἀπέθανε  μαρτυρικὸν θάνατον κατὰ τὸ 258 μ.Χ.

Ὁ Λακτάντιος, τέλος, εἶναι μεταγενέστερος,  ἀκμάσας περὶ τὰς ἀρχὰς τοῦ Δ΄ αἰῶνος καὶ ζήσας μέχρι τοῦ 330  μ.Χ. Ἦτο διδάσκαλος τῆς  ρητορικῆς, πρὶν γίνῃ  χριστιανός, διετέλεσε  δὲ καὶ διδάσκαλος τοῦ υἱοῦ τοῦ Μ. Κωνσταντίνου  Κρίσπου. Διακρίνεται  τῶν  ἄλλων Λατίνων    Ἐκκλησιαστικῶν   συγγραφέων   διὰ   τὴν   καθαρότητα τῆς γλώσσης, διὰ τὴν ὁποίαν ὠνομάσθη Κικέρων τῆς Δυτικῆς Ἐκκλησίας.

Kindly Bookmark this Post using your favorite Bookmarking service:
!-